Kardiologiya: bemorlar uchun qo‘llanma

Miokard infarkti (yurak xuruji)

Muallif: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

103Shoshilinch holat

Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

O'zbekiston tibbiyot talabalari oq xalatda kardiolog yozuv taxtasida yurak sxemasini tushuntirayotganini tinglashmoqda

Miokard infarkti nima?

Miokard infarkti (yurak xuruji) — hayot uchun xavfli, zudlik bilan davolashni talab qiladigan shoshilinch holat.

Miokard infarkti yurak mushagining bir qismiga kislorod yetkazib beradigan qon oqimi to‘satdan to‘silib qolganda yuz beradi. Yurak yetarlicha kislorod ololmaydi. Agar qon oqimi tezda tiklanmasa, yurak mushagi nobud bo‘la boshlaydi.

Infarkt juda keng tarqalgan. AQSh Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC) ma’lumotiga ko‘ra, AQShda har yili 800 000 dan ortiq kishi infarkt o‘tkazadi.

Miokard infarkti yurakning to‘xtashi bilan bir xil narsa emas: yurak to‘xtaganda yurak to‘satdan va kutilmaganda urishdan to‘xtaydi. Biroq infarkt yurakning to‘satdan to‘xtashiga olib kelishi mumkin.

Ko‘pchilik infarktlarga yurak ishemik kasalligi (koronar arteriyalar kasalligi) sabab bo‘ladi. Yoshingiz, turmush tarzingiz va boshqa kasalliklar infarkt xavfini oshirishi mumkin. Infarkt belgilariga ko‘krak qafasi va tananing yuqori qismidagi og‘riq, hansirash, bosh aylanishi, terlash va ko‘ngil aynishi kiradi. Ayollarda infarkt belgilari ko‘pincha boshqacha bo‘ladi.

Agar sizda yoki yoningizdagi kishida infarkt bo‘layotgan bo‘lishi mumkin deb o‘ylasangiz, darhol tez tibbiy yordam chaqiring. Tez harakat qilish hayotingizni saqlab qolishi mumkin. Yurak qancha uzoq vaqt yetarli kislorodsiz qolsa, yurak mushagi shuncha ko‘p shikastlanadi.

AIVITA izohi: O‘zbekistonda hayotga xavf tug‘ilganda 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling.

Ko‘p odamlar infarktdan keyin tirik qoladi va faol, to‘laqonli hayot kechiradi. Tezda yordam so‘rash va davolanish yurak shikastlanishini cheklashi mumkin.

Sabablari va xavf omillari

Infarktga nima sabab bo‘ladi?

Infarktning eng ko‘p uchraydigan sababi — yurak ishemik kasalligi (YIK), ya’ni yurak kasalliklarining eng keng tarqalgan turi. Bunda koronar arteriyalar yurak mushagiga kislorodga boy qonni yetarlicha yetkazib bera olmaydi. Ko‘pincha YIK arteriyalar ichida blyashka deb ataladigan mumsimon modda to‘planib, arteriyalarni toraytirganda rivojlanadi. Bunday blyashkalarning to‘planishi ateroskleroz deb ataladi. Bu jarayon ko‘p yillar davom etishi va yurak mushagining ayrim qismlariga qon oqimini to‘sib qo‘yishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan arteriyalarni sekin toraytiradigan blyashkalar stenokardiyaga sabab bo‘ladi.

Oxir-oqibat arteriya ichidagi blyashka yorilishi mumkin. Shunda uning yuzasida tromb (qon laxtasi) hosil bo‘ladi. Agar tromb yetarlicha katta bo‘lsa, u yurakka qon oqimini to‘sib qo‘yishi mumkin. Agar to‘siq tezda davolanmasa, yurak mushagining bir qismi nobud bo‘la boshlaydi.

Infarktning boshqa sabablari

Hamma infarktlar ham ateroskleroz tufayli arteriyalarning to‘silishidan kelib chiqavermaydi. Agar infarktga yurak va qon tomirlarining boshqa kasalliklari sabab bo‘lsa, u koronar arteriyalarning obstruktiv shikastlanishisiz miokard infarkti (MINOCA) deb ataladi. MINOCA ayollarda, yoshroq odamlarda, shuningdek (AQSh ma’lumotlariga ko‘ra) irqiy va etnik ozchiliklar vakillarida, jumladan qora tanlilar, ispan/lotin amerikaliklar va osiyoliklarda ko‘proq uchraydi.

MINOCA ga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan holatlar yurakka turlicha ta’sir qiladi.

  • Arteriyalardagi kichik blyashkalar qon tomirini to‘smasligi mumkin, lekin ular yorilishi yoki tashqi qavati yemirilishi mumkin. Shunda bu blyashkalarda tromblar hosil bo‘lishi mumkin. Keyin bu tromblar koronar arteriyalar orqali qon oqimini to‘sib qo‘yishi mumkin. Kichik blyashkalar ayollarda, chekuvchilarda va qon tomirlarining boshqa kasalliklari bor odamlarda ko‘proq hosil bo‘ladi.
  • Koronar arteriyaning to‘satdan va kuchli spazmi (qisilishi) blyashka bo‘lmasa ham arteriya orqali qon oqimini to‘sib qo‘yishi mumkin. Chekish koronar spazmning xavf omilidir. Agar chekasiz, qattiq sovuq yoki juda stressli vaziyatlar sababli spazm yuz berish ehtimoli yuqoriroq. Kokain kabi giyohvand moddalar ham koronar spazmga sabab bo‘lishi mumkin.
  • Koronar arteriya emboliyasi tromb qon oqimi bilan ko‘chib, koronar arteriyada tiqilib qolganda yuz beradi. Bu arteriya orqali qon oqimini to‘sib qo‘yishi mumkin. Bu bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi bor odamlarda yoki tromb hosil bo‘lish xavfini oshiradigan holatlarda, masalan, trombotsitopeniya yoki homiladorlikda ko‘proq uchraydi.
  • Koronar arteriyaning spontan disseksiyasi (SCAD) koronar arteriya ichida yirtiq (devorning yirtilishi) hosil bo‘lganda yuz beradi. Keyin yirtiq joyda tromb hosil bo‘lishi yoki yirtilgan to‘qimaning o‘zi arteriyani to‘sib qo‘yishi mumkin. SCAD ga stress, haddan tashqari jismoniy zo‘riqish va homiladorlik sabab bo‘lishi mumkin. Bu holat 50 yoshgacha bo‘lgan yoki homilador ayollarda, shuningdek Marfan sindromi bor odamlarda ko‘proq uchraydi.

Boshqa holatlar ham infarktga o‘xshash belgilarni keltirib chiqarishi mumkin. Ularni istisno qilish uchun shifokor barcha tekshiruv natijalaringizni ko‘rib chiqadi.

Infarkt xavfini nima oshiradi?

Ayrim xavf omillari sizda YIK rivojlanishi va infarkt yuz berishi ehtimolini oshiradi.

Siz ta’sir qila oladigan xavf omillari

  • Turmush tarzi odatlari, masalan:
    • nosog‘lom ovqatlanish, jumladan to‘yingan yog‘lar yoki natriyga boy ovqatlarni ko‘p iste’mol qilish;
    • muntazam jismoniy faollikning yetishmasligi;
    • chekish.
  • Boshqa kasalliklar, masalan:
    • qonda xolesterin miqdorining yuqoriligi;
    • arterial gipertenziya (yuqori qon bosimi) yoki preeklampsiya (homiladorlik paytida qon bosimining oshishi);
    • qonda qand miqdorining yuqoriligi yoki qandli diabet;
    • qonda triglitseridlar miqdorining yuqoriligi;
    • ortiqcha vazn va semizlik.

Agar sizda yurak kasalligi xavfini oshiradigan bu holatlardan uchtasi yoki undan ko‘prog‘i bo‘lsa, bu metabolik sindrom deb ataladi. U infarkt xavfini sezilarli darajada oshiradi.

Siz ta’sir qila olmaydigan xavf omillari

  • Yosh: yurak kasalliklari xavfi erkaklarda 45 yoshdan keyin, ayollarda 55 yoshdan keyin (yoki menopauzadan keyin) oshadi.
  • Oilada erta yurak kasalliklari bo‘lgani: agar otangiz yoki akangiz/ukangizga 55 yoshgacha YIK tashxisi qo‘yilgan bo‘lsa yoki onangiz yoxud opangiz/singlingizga 65 yoshgacha YIK tashxisi qo‘yilgan bo‘lsa, xavfingiz yuqoriroq.
  • Bakterial va virusli infeksiyalar.

Infarktning oldini olish mumkinmi?

Xavfni oshiradigan odatlarni o‘zgartirish yoki aniqlangan YIK ni davolash orqali infarkt xavfini kamaytirishingiz mumkin. Sog‘lom turmush tarzi — yurak uchun foydali ovqatlanish, faol bo‘lish, chekishni tashlash, stressni boshqarish va sog‘lom vaznni saqlash — yurak kasalliklarining oldini olishga yordam beradi. Sizda allaqachon YIK bo‘lsa ham, bu o‘zgarishlar infarkt xavfini kamaytirishi mumkin.

Infarkt xavfini oshiradigan boshqa kasalliklarni davolash ham muhim. Aspirin qabul qilish infarktga olib kelishi mumkin bo‘lgan tromblar hosil bo‘lishining oldini olishga yordam beradimi yoki yo‘qmi — bu haqda shifokoringiz bilan maslahatlashing.

Belgilari

Har bir infarkt ham yurakka qon oqimi to‘silganda paydo bo‘ladigan to‘satdan, siquvchi ko‘krak og‘rig‘i bilan boshlanavermaydi. Infarkt belgilari asta-sekin boshlanishi va yengil bo‘lishi yoki jiddiyroq va to‘satdan paydo bo‘lishi mumkin. Belgilar bir necha soat davomida paydo bo‘lib, yo‘qolib turishi ham mumkin. Infarkt belgilari odamdan odamga, shuningdek erkaklar va ayollarda farq qilishi mumkin. Agar ilgari infarkt o‘tkazgan bo‘lsangiz, keyingi infarktda belgilar boshqacha bo‘lishi mumkin.

Og‘riqsiz («jim») infarkt

Infarkt hech qanday belgisiz yoki juda yengil belgilar bilan kechishi mumkin. Bunday infarkt og‘riqsiz yoki «jim» infarkt deb ataladi. Jim infarkt keksa odamlarda hamda qonda qand miqdori yuqori bo‘lgan yoki qandli diabeti bor odamlarda ko‘proq uchraydi.

Infarktning qanday belgilari bo‘ladi?

Infarkt paytida sizda quyidagi belgilardan biri yoki bir nechtasi bo‘lishi mumkin:

  • ko‘krak qafasining o‘rtasida yoki chap tomonida og‘riq, og‘irlik yoki noqulaylik (bu eng ko‘p uchraydigan belgi);
  • bir yoki ikkala qo‘lda, belda, yelkalarda, bo‘yinda, jag‘da yoki kindikdan yuqorida og‘riq yoki noqulaylik;
  • tinch holatda yoki ozgina jismoniy harakatda hansirash (keksa odamlarda ko‘proq uchraydi);
  • sababsiz kuchli terlash;
  • sababsiz g‘ayrioddiy charchoq, ba’zan bir necha kun davomida (ayollarda ko‘proq uchraydi);
  • ko‘ngil aynishi va qusish;
  • hushdan ketish oldi holati yoki to‘satdan bosh aylanishi;
  • tez yoki notekis yurak urishi.

Belgilar yengil bo‘lsa yoki umuman bo‘lmasa ham, infarkt bo‘lishi mumkin.

Qachon tez yordam chaqirish kerak

Sizda infarkt bo‘layotgan bo‘lishi mumkin deb o‘ylagan har qanday holatda buni e’tiborsiz qoldirmang. Infarkt ekaniga ishonchingiz komil bo‘lmasa ham, tez tibbiy yordam chaqiring.

AIVITA izohi: O‘zbekistonda hayotga xavf tug‘ilganda 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling.

  • Tez harakat qilish yurak shikastlanishini cheklashi va hayotingizni saqlab qolishi mumkin. Shoshilinch yordam xizmati dispetcheri yoki tez tibbiy yordam xodimlari yurak shikastlanishining oldini olishga yordam beradigan maslahatlar berishi mumkin.
  • Tez yordam mashinasi — kasalxonaga yetib borishning eng yaxshi va eng xavfsiz yo‘li. Kasalxonaga o‘zingiz mashina haydab bormang va boshqa birov sizni olib borishiga ham yo‘l qo‘ymang. Tez yordam xodimlari ahvolingizni baholab, darhol tekshiruvlarni va hayotni saqlab qoluvchi dorilarni boshlashi mumkin. Tez yordam mashinasida keltirilgan odamlar kasalxonada ko‘pincha tezroq davolanadi.

Har bir daqiqa muhim. Aspirin ichish yoki yordam beradi deb o‘ylagan boshqa biror ish uchun tez yordam chaqirishni hech qachon kechiktirmang.

Barqaror stenokardiya (YIK bor odamlardagi ko‘krak og‘rig‘i) va infarktning farqini bilish muhim.

  • Stenokardiya og‘rig‘i odatda jismoniy harakatdan keyin paydo bo‘ladi va dam olganda yoki uni davolaydigan dori qabul qilinganda bir necha daqiqada o‘tib ketadi.
  • Infarkt og‘rig‘i stenokardiya og‘rig‘idan kuchliroq bo‘ladi. Infarkt og‘rig‘i dam olganda yoki dori qabul qilinganda o‘tib ketmaydi.

Ko‘krak og‘rig‘ingiz stenokardiyami yoki infarktmi — bilmasangiz, tez yordam chaqiring.

Tashxis

Infarktga shubha qilsangiz, tez yordam chaqirish va imkon qadar tezroq shoshilinch yordam bo‘limiga yetib borish juda muhim. Kasalxonada sizda ayni paytda infarkt bo‘layotganini yoki ilgari infarkt o‘tkazganingizni aniqlash uchun, ehtimol, tekshiruvlar o‘tkaziladi.

Elektrokardiogramma (EKG) — eng ko‘p qo‘llaniladigan dastlabki tekshiruv; u kasalxonaga kelganingizdan keyin bir necha daqiqa ichida o‘tkazilishi mumkin. EKG sizda infarkt bo‘layotgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

EKG natijalariga qarab shifokor qo‘shimcha tekshiruvlar tayinlashi, kasallik tarixingiz haqida so‘rashi va fizikal ko‘rik o‘tkazishi mumkin.

Qon tahlillari

Infarkt paytida yurak mushagi hujayralari nobud bo‘ladi va qonga oqsillar ajratadi. Qon tahlillari qondagi bu oqsillar miqdorini o‘lchashi mumkin. Masalan, sizga troponin tahlili o‘tkazilishi mumkin — troponin infarkt paytida yurak mushagi hujayralari nobud bo‘lganda qonga chiqadigan oqsil.

Vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishlarni kuzatish uchun qon tahlillari ko‘pincha takrorlanadi.

Yurakni tasvirlash tekshiruvlari

Ko‘krak qafasi rentgenografiyasi yoki kompyuter tomografiyasi (KT) kabi tasvirlash tekshiruvlari shifokorga yuragingiz to‘g‘ri ishlayotganini tekshirishga yordam beradi. Sizga yuklama testi (stress-test) ham kerak bo‘lishi mumkin: u shifokorga yurak shikastlanishi darajasini yoki infarktga YIK sabab bo‘lgan-bo‘lmaganini aniqlashga yordam beradi.

Davolash

Shifokor yoki tez yordam xodimlari infarktni tasdiqlashdan oldin ham davolashni boshlashi mumkin. Tromb yoki blyashkani bartaraf etishga qaratilgan erta davolash yurak shikastlanishining oldini olishi yoki uni cheklashi, yurak ishini yaxshilashi va hayotingizni saqlab qolishi mumkin.

Shoshilinch davolash

Dorilar

  • Aspirin yoki boshqa dorilar yangi tromblar hosil bo‘lishining oldini oladi. Ba’zi odamlarda aspirin oshqozondan qon ketishiga sabab bo‘lishi mumkin.
  • Nitroglitserin yoki nitratlar yurakning qon haydashini osonlashtiradi va koronar arteriyalar orqali qon oqimini yaxshilaydi. Nitroglitserin ko‘krak og‘rig‘ini ham qoldiradi. Sizga ko‘krak og‘rig‘iga qarshi boshqa dorilar ham berilishi mumkin. Bu dorining nojo‘ya ta’sirlari: ko‘ngil aynishi, qusish, holsizlik, yurak urishining sekinlashishi va qon bosimining pasayishi.
  • Trombolitik dorilar («tromb eritadigan dorilar») koronar arteriyalarni to‘sib qo‘ygan tromblarni eritishga yordam beradi. Bu dorilar qon ketishi bilan bog‘liq muammolarga olib kelishi mumkin. Agar sizni teri orqali koronar aralashuv (pastga qarang) o‘tkaziladigan kasalxonaga yetarlicha tez yetkazishning imkoni bo‘lmasa, bu dorilar berilishi mumkin.

Kislorod terapiyasi

Kislorod terapiyasi — nafas olishingiz uchun kislorod gazi beriladigan davolash usuli. Kislorodni burun teshiklariga qo‘yilgan naychalar (kanyulyalar), yuz niqobi yoki traxeyaga (nafas yo‘liga) kiritilgan naycha orqali olish mumkin. Agar sizda qondagi kislorod darajasi juda past bo‘ladigan holat bo‘lsa, kislorod terapiyasi kerak bo‘lishi mumkin.

Kislorod terapiyasi qisqa yoki uzoq muddat — kasalxonada, boshqa tibbiy muassasada yoki uyda o‘tkazilishi mumkin. Kislorod yong‘in xavfini tug‘diradi, shuning uchun kisloroddan foydalanayotganda hech qachon chekmang va oson alangalanadigan materiallardan foydalanmang. Bu davolashning nojo‘ya ta’sirlari bo‘lishi mumkin, masalan, burun qurishi yoki burundan qon ketishi, charchoq va ertalabki bosh og‘riqlari. Umuman olganda, kislorod terapiyasi xavfsiz.

Muolajalar

Yurakka qon oqimini tiklash uchun sizga kasalxonada yoki keyinroq quyidagi muolajalardan biri kerak bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha bu muolajalar tibbiy jamoa infarktni tasdiqlagan zahoti o‘tkaziladi.

Teri orqali koronar aralashuv

Teri orqali koronar aralashuv (TKA, PCI), shuningdek koronar angioplastika deb ham ataladi, — yurakka qon oqimini yaxshilaydigan jarrohliksiz muolaja. Shifokorlar TKA yordamida blyashka to‘planishi natijasida toraygan yoki to‘silgan yurak tomirlarini ochadi. TKA uchun yurak kateterizatsiyasi zarur.

TKA ni kardiolog — yurak kasalliklari bo‘yicha mutaxassis shifokor — kasalxonaning yurak kateterizatsiyasi laboratoriyasida o‘tkazadi. Real vaqtdagi rentgen tasviri yordamida shifokor kateterni qon tomirlari orqali yurakkacha olib boradi va to‘siqlarni ko‘rsatish uchun maxsus kontrast modda yuboradi. To‘silgan arteriyani ochish uchun shifokor yo‘naltiruvchi sim bo‘ylab boshqa kateter kiritadi va uning uchidagi ballonni shishiradi. Arteriya ochiq qolishi uchun shifokor unga stent deb ataladigan kichik to‘rsimon naycha ham o‘rnatishi mumkin.

Kateterlar kiritilgan joyda ko‘karish va og‘riq paydo bo‘lishi mumkin. Kateterlar kiritilgan joyda noqulaylik yoki qon ketishi ham tez-tez uchraydi. Siz kasalxonaning maxsus bo‘limida bir necha soat yoki bir kecha tiklanasiz. Sizga qancha jismoniy faollik mumkinligi va qaysi dorilarni qabul qilish kerakligi bo‘yicha ko‘rsatmalar beriladi. Olgan dorilaringiz va anesteziya tufayli sizni uyga kimdir olib borishi kerak bo‘ladi. Shifokor nazorat ko‘rigida ahvolingizni tekshiradi. Agar stent o‘rnatilgan bo‘lsa, ma’lum bir tromb hosil bo‘lishiga qarshi dorilarni aynan buyurilganidek, odatda kamida 6–12 oy davomida qabul qilishingiz kerak bo‘ladi.

TKA paytida yoki undan keyin tiklanish davrida jiddiy asoratlar kam uchraydi, lekin bo‘lishi mumkin. Ularga quyidagilar kiradi:

  • qon ketishi;
  • qon tomirining shikastlanishi;
  • kontrast moddaga davolash mumkin bo‘lgan allergik reaksiya;
  • muolaja paytida shoshilinch aortokoronar shuntlash zarurati;
  • aritmiyalar (yurak ritmining buzilishi);
  • arteriyalarning shikastlanishi;
  • buyraklarning shikastlanishi;
  • miokard infarkti;
  • insult;
  • tromblar.

Ba’zan TKA paytida ko‘krak og‘rig‘i paydo bo‘lishi mumkin, chunki ballon yurakning qon bilan ta’minlanishini qisqa muddatga to‘sib qo‘yadi. TKA dan keyingi oylarda restenoz — arteriya davolangan joyda to‘qimaning qayta o‘sishi — yuz berishi mumkin. Bu arteriyaning yana torayishi yoki to‘silishiga olib kelishi mumkin. Agar siz keksa bo‘lsangiz, sizda buyraklarning surunkali kasalligi, muolaja paytida yurak yetishmovchiligi yoki koronar arteriyalarda bir nechta to‘siq bilan kechadigan keng tarqalgan yurak kasalligi bo‘lsa, bu muolaja asoratlari xavfi yuqoriroq.

Stent qo‘yish

Stent — tanadagi yo‘llarni, masalan, zaiflashgan yoki toraygan arteriyalarni ochiq ushlab turadigan kichik to‘rsimon naycha. Stent qo‘yish — kam invaziv muolaja. Stent qo‘yilgandan keyingi eng ko‘p uchraydigan asorat — stentning to‘silishi yoki unda tromb hosil bo‘lishi. Tromblar kabi jiddiy asoratlarning oldini olish uchun arteriyangizga stent qo‘yilgandan keyin bir yil yoki undan ko‘proq vaqt davomida ma’lum dorilarni — aspirin va boshqa antiagregantlarni — qabul qilishingiz kerak bo‘lishi mumkin.

Aortokoronar shuntlash (AKSh)

AKSh — yurakka yetarli bo‘lmagan qon oqimini yaxshilaydigan operatsiya. Yurak to‘qimalarini qon bilan ta’minlaydigan arteriyalar (koronar arteriyalar) toraygan yoki to‘silgan bo‘lsa, u kerak bo‘lishi mumkin. Bu operatsiya yurak kasalligining bir turi — obstruktiv YIK bor odamlarda jiddiy asoratlar xavfini kamaytirishi mumkin. AKSh shoshilinch holatlarda ham, masalan, og‘ir infarktda ham o‘tkazilishi mumkin.


Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Heart Attack». Источник: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI), «Heart Attack» — https://www.nhlbi.nih.gov/health/heart-attack. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NHLBI, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NHLBI, «Heart Attack». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NHLBI, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

1-rasm. Miokard infarktining rivojlanishi: sog'lom arteriyadan — blyashka to'planishi (ateroskleroz) va uning yorilishi bilan tromb hosil bo'lishi orqali — to'liq to'silishgacha (koronar arteriyaning ko'ndalang kesimlari, sxema)

1-rasm. Miokard infarktining rivojlanishi: sog'lom arteriyadan — blyashka to'planishi (ateroskleroz) va uning yorilishi bilan tromb hosil bo'lishi orqali — to'liq to'silishgacha (koronar arteriyaning ko'ndalang kesimlari, sxema) AIVITA sxemasi.

2-rasm. Miokard infarkti paytida og'riq va noqulaylikning mumkin bo'lgan joylashuvi. ★ — eng ko'p uchraydigan belgi. Shuningdek: kuchli terlash, charchoq, ko'ngil aynishi, bosh aylanishi, yurak urishi tezlashishi.

2-rasm. Miokard infarkti paytida og'riq va noqulaylikning mumkin bo'lgan joylashuvi. ★ — eng ko'p uchraydigan belgi. Shuningdek: kuchli terlash, charchoq, ko'ngil aynishi, bosh aylanishi, yurak urishi tezlashishi. AIVITA sxemasi.

Mualliflar: National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105), общественное достояние. Использован только текст; изображения, логотипы и символика оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Faqat matn ishlatilgan; asl nusxadagi rasmlar, logotiplar va ramzlar ishlatilmagan.

Материалы U.S. National Institutes of Health — общественное достояние (U.S. public domain); источник каждой главы указан в её конце. Перевод и адаптация — AIVITA.