Jarrohlik: bemorlar uchun qo‘llanma
O‘t-tosh kasalligi
Muallif: National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Ta’rif va faktlar
O‘t toshlari nima?
O‘t toshlari — o‘t pufagida hosil bo‘ladigan, odatda xolesterin yoki bilirubindan iborat qattiq, mayda toshga o‘xshash bo‘laklar. O‘t toshlarining o‘lchami qum donasidek kichikdan golf to‘pidek kattagacha bo‘lishi mumkin. O‘t pufagida bitta katta tosh, yuzlab mayda toshlar yoki ham mayda, ham katta toshlar hosil bo‘lishi mumkin.
O‘t toshlari o‘t chiqarish yo‘llaridagi o‘t yo‘llarini to‘sib qo‘yganda qorinning o‘ng yuqori qismida to‘satdan og‘riq paydo bo‘lishi mumkin. Bu og‘riq o‘t pufagi xuruji yoki o‘t sanchig‘i (biliar kolika) deb ataladi. Agar alomatlar davom etsa va davolanmasa, o‘t toshlari jiddiy asoratlarga olib kelishi mumkin.
Biroq ko‘pchilik o‘t toshlari yo‘llarni to‘smaydi va og‘riq bermaydi — ularni «jim» (alomatsiz) toshlar ham deyiladi. «Jim» toshlar odatda davolanishni talab qilmaydi.
O‘t toshlarining turlari
O‘t toshlarining ikki asosiy turi bor:
- xolesterinli toshlar
- pigmentli toshlar
Xolesterinli toshlar odatda sarg‘ish-yashil rangda bo‘lib, asosan qotib qolgan xolesterindan iborat. Ba’zi mamlakatlarda xolesterinli toshlar barcha o‘t toshlarining taxminan 75 foizini tashkil qiladi.
Pigmentli toshlar to‘q rangda bo‘lib, bilirubindan iborat. Ba’zi odamlarda ikkala turdagi toshlar ham uchraydi.
O‘t-tosh kasalligining boshqa nomi bormi?
Shifokorlar ba’zan o‘t-tosh kasalligini xolelitiaz deb atashadi.
O‘t chiqarish yo‘llari nima?
O‘t pufagi va o‘t yo‘llaridan iborat o‘t chiqarish yo‘llari o‘t ajratib, ovqat hazm qilishda ishtirok etadi.
O‘t pufagi — o‘tni saqlaydigan kichik, noksimon a’zo bo‘lib, u qorinning o‘ng yuqori qismida, jigar ostida joylashgan.
O‘t yo‘llariga jigar yo‘llari, umumiy o‘t yo‘li va pufak yo‘li kiradi. O‘t yo‘llari, shuningdek, jigar va me’da osti bezidan chiqindi moddalar va hazm shiralarini o‘n ikki barmoqli ichakka olib boradi.
O‘t jigarda ishlab chiqariladi va asosan xolesterin, o‘t tuzlari va bilirubindan iborat. O‘t pufagi o‘tni kerak bo‘lgunga qadar saqlab turadi. Siz ovqatlanganingizda organizm o‘t pufagiga o‘tni o‘n ikki barmoqli ichakka chiqarish haqida signal beradi va u yerda o‘t ovqat bilan aralashadi. O‘t yo‘llari o‘tni o‘t pufagidan o‘n ikki barmoqli ichakka olib boradi.
O‘t-tosh kasalligi qanchalik keng tarqalgan?
O‘t toshlari juda keng tarqalgan: AQShda ular aholining 10–15 foizida, ya’ni qariyb 25 million kishida uchraydi. AQShda har yili o‘t toshlari aniqlanadigan qariyb 1 million kishining taxminan to‘rtdan bir qismi davolanishga, odatda jarrohlik amaliyotiga muhtoj bo‘ladi.
Kimlarda o‘t toshlari hosil bo‘lish xavfi yuqori?
Ayrim guruhdagi odamlarda o‘t toshlari hosil bo‘lish xavfi boshqalarga qaraganda yuqori.
- Ayollarda o‘t toshlari erkaklarga qaraganda ko‘proq hosil bo‘ladi. Homiladorlik, gormon o‘rnini bosuvchi terapiya yoki homiladorlikdan saqlovchi tabletkalar sababli organizmida estrogen ortiqcha bo‘lgan ayollarda o‘t toshlari hosil bo‘lish ehtimoli yuqoriroq bo‘lishi mumkin.
- Keksa yoshdagi odamlarda o‘t toshlari ko‘proq hosil bo‘ladi. Yosh o‘tgan sari o‘t toshlari hosil bo‘lish ehtimoli ortib boradi.
- Oilasida o‘t-tosh kasalligi bo‘lgan odamlarda xavf yuqoriroq.
- Amerika hindulari o‘tdagi xolesterin miqdorini oshiradigan genlarga ega va AQShda o‘t-tosh kasalligi eng ko‘p ular orasida uchraydi.
- AQShdagi meksikalik amerikaliklarda ham o‘t toshlari hosil bo‘lish xavfi yuqori.
Ayrim kasalliklari bor odamlar
Agar sizda quyidagi kasalliklardan biri bo‘lsa, o‘t toshlari hosil bo‘lish ehtimoli yuqoriroq:
- jigar sirrozi — surunkali (uzoq davom etadigan) shikastlanish tufayli jigar asta-sekin yemirilib, ishlashdan to‘xtaydigan holat
- o‘t yo‘llari infeksiyalari, ular o‘t-tosh kasalligining asorati ham bo‘lishi mumkin
- gemolitik anemiyalar — qizil qon hujayralari (eritrotsitlar) doimiy ravishda parchalanadigan holatlar, masalan, o‘roqsimon hujayrali anemiya
- ozuqa moddalarining normal so‘rilishini buzadigan ba’zi ichak kasalliklari, masalan, Kron kasalligi
- triglitseridlarning yuqori darajasi
- yuqori zichlikdagi lipoproteinlar (YZLP) xolesterinining past darajasi
- metabolik sindrom, u o‘t-tosh kasalligi asoratlari xavfini ham oshirishi mumkin
- qandli diabet va insulinga rezistentlik
Ovqatlanish va vazn bilan bog‘liq muammolari bor odamlar
Agar quyidagilar sizga tegishli bo‘lsa, o‘t toshlari hosil bo‘lish ehtimoli yuqoriroq:
- semizlik, ayniqsa ayol bo‘lsangiz
- tez vazn yo‘qotgan bo‘lsangiz, masalan, vazn kamaytirish operatsiyasidan (metabolik va bariatrik jarrohlik deb ham ataladi) keyin
- kaloriyasi yuqori, tozalangan uglevodlarga boy va kletchatkasi (o‘simlik tolasi) kam ovqatlangan bo‘lsangiz
O‘t-tosh kasalligining asoratlari qanday?
O‘t-tosh kasalligining asoratlariga quyidagilar kirishi mumkin:
- o‘t pufagining yallig‘lanishi
- o‘t pufagi, o‘t yo‘llari yoki jigarning og‘ir shikastlanishi yoki infeksiyasi
- biliar pankreatit — o‘t toshi yo‘lni to‘sib qo‘yishi natijasida me’da osti bezining yallig‘lanishi
Ko‘p odamlarda asoratlar paydo bo‘lmaguncha o‘t-tosh kasalligining alomatlari bo‘lmaydi.
Davolanmasa, o‘t toshlari o‘limga olib kelishi mumkin. O‘t-tosh kasalligini davolash odatda jarrohlik amaliyotini o‘z ichiga oladi.
Alomatlar va sabablar
O‘t-tosh kasalligining alomatlari qanday?
Agar o‘t toshlari o‘t yo‘llarini to‘sib qo‘ysa, o‘t pufagida o‘t to‘planib, o‘t pufagi xurujiga sabab bo‘lishi mumkin, uni ba’zan o‘t sanchig‘i deb ham atashadi. O‘t pufagi xurujlari odatda qorinning o‘ng yuqori qismida og‘riq keltirib chiqaradi va bu og‘riq ba’zan bir necha soat davom etadi. Xurujlar ko‘pincha og‘ir ovqatdan keyin yuz beradi va odatda kechqurun yoki tunda boshlanadi. Agar sizda bir marta o‘t pufagi xuruji bo‘lgan bo‘lsa, ehtimol, yana xurujlar bo‘ladi.
O‘t pufagi xurujlari odatda toshlar siljib, o‘t yo‘llarini to‘sishdan to‘xtaganda o‘tib ketadi. Biroq o‘t yo‘llaringizdan birortasi bir necha soatdan ortiq to‘silib qolsa, o‘t-tosh kasalligining asoratlari rivojlanishi mumkin. O‘t yo‘llarini to‘smaydigan toshlar alomat bermaydi.
«Jim» o‘t toshlari
O‘t toshlari bor odamlarning ko‘pchiligida alomatlar bo‘lmaydi. Alomat bermaydigan toshlar «jim» toshlar deb ataladi. «Jim» toshlar o‘t pufagi, jigar yoki me’da osti bezining ishlashiga xalaqit bermaydi, shuning uchun ularni davolash shart emas.
O‘t pufagi xurujida zudlik bilan tibbiy yordamga murojaat qiling
O‘t pufagi xuruji paytida yoki undan keyin quyidagi alomatlar paydo bo‘lsa, darhol shifokorga murojaat qiling:
- bir necha soat davom etadigan qorin og‘rig‘i
- ko‘ngil aynishi va qusish
- isitma — hatto ozgina bo‘lsa ham — yoki et junjikishi
- teri yoki ko‘z oqining sarg‘ayishi (sariqlik)
- choy rangidagi siydik va och rangli najas
Bu alomatlar o‘t pufagi, jigar yoki me’da osti bezining jiddiy infeksiyasi yoki yallig‘lanishi belgisi bo‘lishi mumkin. O‘t-tosh kasalligi alomatlari appenditsit, yara kasalligi, pankreatit va gastroezofageal reflyuks kasalligi (GERK) kabi boshqa kasalliklar alomatlariga o‘xshash bo‘lishi mumkin; bu kasalliklarning barchasini shifokor imkon qadar tezroq davolashi kerak.
O‘t yo‘llari to‘silib qolaversa, o‘t-tosh kasalligining asoratlari yuzaga kelishi mumkin. Davolanmasa, o‘t yo‘llari yoki me’da osti bezi yo‘lining to‘silishi o‘limga olib kelishi mumkin.
O‘t toshlari nima sababdan hosil bo‘ladi?
Agar o‘tda xolesterin juda ko‘p, bilirubin juda ko‘p yoki o‘t tuzlari yetarli bo‘lmasa, o‘t toshlari hosil bo‘lishi mumkin. Tadqiqotchilar o‘tdagi bu o‘zgarishlar nima sababdan yuz berishini hali to‘liq tushunmaydi. O‘t pufagi to‘liq yoki yetarlicha tez-tez bo‘shamasa ham o‘t toshlari hosil bo‘lishi mumkin. Ayrim odamlarda xavf omillari, jumladan semizlik va parhezning ba’zi turlari sababli o‘t toshlari hosil bo‘lish ehtimoli boshqalarga qaraganda yuqori.
Tashxis
Shifokorlar o‘t-tosh kasalligini qanday tashxislaydi?
O‘t-tosh kasalligini tashxislash uchun shifokorlar kasallik tarixi, fizikal ko‘rik, laboratoriya va tasvirlash tekshiruvlaridan foydalanadi.
Tibbiyot xodimi sizdan alomatlaringiz haqida so‘raydi. U sizda o‘t toshlari hosil bo‘lish ehtimolini oshiradigan kasalliklar yoki sog‘liq muammolari bor-yo‘qligini so‘raydi. Tibbiyot xodimi, shuningdek, oilangizda o‘t-tosh kasalligi bo‘lgan-bo‘lmaganini va odatda nima yeyishingizni so‘rashi mumkin. Fizikal ko‘rik paytida tibbiyot xodimi sizni ko‘zdan kechiradi va qorningizda og‘riq bor-yo‘qligini tekshiradi.
O‘t-tosh kasalligini tashxislash uchun qanday tekshiruvlar qo‘llaniladi?
O‘t-tosh kasalligini tashxislash uchun tibbiyot xodimlari laboratoriya yoki tasvirlash tekshiruvlaridan foydalanishi mumkin.
Laboratoriya tahlillari
Tibbiyot xodimi sizdan qon namunasi olib, uni laboratoriyaga tekshirishga yuborishi mumkin. Qon tahlili o‘t yo‘llari, o‘t pufagi, me’da osti bezi yoki jigarning infeksiyasi yoki yallig‘lanishi belgilarini ko‘rsatishi mumkin.
Tasvirlash tekshiruvlari
Tibbiyot xodimlari o‘t toshlarini aniqlash uchun tasvirlash tekshiruvlaridan foydalanadi. Bu tekshiruvlarni shifokor kabinetida, ambulator markazda yoki kasalxonada mutaxassis (texnik) o‘tkazadi. Tasvirlarni radiolog (nur diagnostikasi shifokori) o‘qib, xulosa beradi. Ushbu tekshiruvlarning aksariyatida odatda behushlik (anesteziya) yoki tinchlantiruvchi dori kerak bo‘lmaydi. Biroq endoskopik retrograd xolangiopankreatografiya (ERXPG) uchun shifokor behushlik yoki tinchlantiruvchi dori berishi mumkin.
Ultratovush tekshiruvi (UTT). UTT — o‘t toshlarini aniqlash uchun eng yaxshi tasvirlash tekshiruvi. Ultratovush tekshiruvida datchik (transduser) deb ataladigan qurilma xavfsiz va og‘riqsiz tovush to‘lqinlarini a’zolarga yo‘naltiradi va ulardan qaytgan to‘lqinlar asosida a’zolar tuzilishining tasvirini hosil qiladi. Agar sizda o‘t toshlari bo‘lsa, ular tasvirda ko‘rinadi. Ba’zan tibbiyot xodimlari hech qanday alomatlaringiz bo‘lmagan holatda «jim» toshlarni topib qolishadi.
Kompyuter tomografiyasi (KT). KT rentgen nurlari va kompyuter texnologiyalarini birgalikda qo‘llab, me’da osti bezi, o‘t pufagi va o‘t yo‘llarining tasvirlarini hosil qiladi. KT o‘t toshlarini yoki o‘t pufagi yoki o‘t yo‘llarining infeksiyasi va to‘silishi kabi asoratlarni ko‘rsatishi mumkin. Biroq KT sizda bor bo‘lgan o‘t toshlarini aniqlay olmasligi ham mumkin.
Magnit-rezonans tomografiya (MRT). MRT apparatlari rentgen nurlarisiz a’zolar va yumshoq to‘qimalarning batafsil tasvirlarini hosil qilish uchun radioto‘lqinlar va magnitlardan foydalanadi. MRT o‘t chiqarish yo‘llaridagi toshlarni ko‘rsatishi mumkin.
Xolestsintigrafiya. Xolestsintigrafiya — uni gidroksi-iminodisirka kislotasi bilan skanerlash, HIDA-skanerlash yoki gepatobiliar stsintigrafiya deb ham atashadi — o‘t chiqarish yo‘llarining tasvirini olish uchun xavfsiz radioaktiv moddadan foydalanadi. Siz stolda yotasiz, tibbiyot xodimi esa qo‘lingizdagi venaga oz miqdorda radioaktiv modda yuboradi. Tibbiyot xodimi o‘t pufagini qisqartiradigan moddani ham yuborishi mumkin. Maxsus kamera radioaktiv moddaning o‘t chiqarish yo‘llari bo‘ylab harakatini suratga oladi. Shifokorlar xolestsintigrafiyadan o‘t pufagining noto‘g‘ri qisqarishini yoki o‘t yo‘llarining to‘silishini tashxislash uchun foydalanadi.
Endoskopik retrograd xolangiopankreatografiya (ERXPG). ERXPG o‘t yo‘llari va me’da osti bezi yo‘li muammolarini davolash uchun yuqori gastroendoskopiya va rentgen tekshiruvini birlashtiradi. ERXPG tibbiyot xodimiga zararlangan o‘t yo‘lini va toshlarni topishga yordam beradi. Bu tekshiruv boshqa tekshiruvlarga qaraganda invazivroq, ya’ni tanaga ko‘proq asboblar kiritishni talab qiladi. Shifokorlar undan tanlab, odatda umumiy o‘t yo‘liga tiqilib qolgan toshni olib tashlash uchun foydalanadi.
Davolash
O‘t-tosh kasalligi qanday davolanadi?
Agar o‘t toshlari alomat bermayotgan bo‘lsa, ehtimol, sizga davolanish kerak emas. Biroq sizda o‘t pufagi xuruji yoki boshqa alomatlar bo‘lsa, shifokoringizga murojaat qiling. Alomatlaringiz o‘tib ketsa ham, ular qaytalanishi mumkin va sizga davolanish kerak bo‘lishi mumkin. Shifokoringiz sizni davolash uchun gastroenterolog yoki jarrohga yo‘llashi mumkin.
O‘t-tosh kasalligini davolashning odatiy usuli — o‘t pufagini olib tashlash operatsiyasi. Ba’zan shifokorlar xolesterinli toshlarni davolash uchun jarrohliksiz usullardan foydalanishi mumkin, ammo pigmentli toshlar odatda jarrohlik amaliyotini talab qiladi.
Jarrohlik amaliyoti
O‘t pufagini olib tashlash operatsiyasi — xoletsistektomiya — AQShda kattalarda eng ko‘p bajariladigan operatsiyalardan biri. O‘t pufagi hayotiy zarur a’zo emas, ya’ni u bo‘lmasa ham odatdagidek yashash mumkin.
Operatsiya odatda umumiy behushlik (narkoz) ostida o‘tkaziladi. Jarroh o‘t pufagini olib tashlagach, o‘t o‘t pufagida saqlanish o‘rniga jigardan jigar yo‘li va umumiy o‘t yo‘li orqali to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘n ikki barmoqli ichakka oqib tushadi.
Jarrohlar xoletsistektomiyaning ikki turini bajaradi:
Laparoskopik xoletsistektomiya. Deyarli barcha jarrohlar xoletsistektomiyani laparoskopik usulda bajaradi. Ko‘plab laparoskopik xoletsistektomiyalar ambulator tarzda o‘tkaziladi, ya’ni siz o‘sha kuniyoq uyga qaytishingiz mumkin. Ehtimol, taxminan bir haftadan keyin odatiy jismoniy faollikka qaytishingiz mumkin bo‘ladi.
Ochiq xoletsistektomiya. Agar o‘t pufagi kuchli yallig‘langan, infeksiyalangan yoki boshqa operatsiyalardan keyin chandiqlangan bo‘lsa, jarroh ochiq xoletsistektomiya bajaradi. Laparoskopik xoletsistektomiya paytida muammolar yuzaga kelsa ham shifokor shunday operatsiyaga o‘tishi mumkin. Operatsiyadan keyin kasalxonada bir haftagacha qolishingizga to‘g‘ri kelishi mumkin. Ehtimol, taxminan bir oydan keyin odatiy jismoniy faollikka qaytishingiz mumkin bo‘ladi.
O‘t pufagi olib tashlangandan keyin nima bo‘ladi?
Oz sonli odamlarda o‘t pufagi olib tashlangandan keyin najas yumshoqroq va tez-tez bo‘ladi, chunki endi o‘t o‘n ikki barmoqli ichakka tez-tez tushadi. Ich kelishidagi o‘zgarishlar odatda vaqtinchalik bo‘ladi, ammo ular haqida shifokoringiz bilan gaplashing.
Har qanday operatsiyada asoratlar xavfi bor, biroq o‘t pufagi operatsiyasidan keyingi asoratlar juda kam uchraydi. Eng ko‘p uchraydigan asorat — o‘t yo‘llarining shikastlanishi, bu infeksiyaga olib kelishi mumkin. O‘t yo‘llarini tiklash uchun bir yoki bir necha qo‘shimcha operatsiya kerak bo‘lishi mumkin.
Jarrohliksiz davolash usullari
Shifokorlar o‘t-tosh kasalligini jarrohliksiz usullar bilan faqat alohida holatlarda davolaydi — masalan, sizda xolesterinli toshlar bo‘lsa va operatsiya qilishga imkon bermaydigan jiddiy kasalligingiz bo‘lsa. Davolangandan keyin ham toshlar qayta hosil bo‘lishi mumkin. Shu sababli sizga o‘t-tosh kasalligidan juda uzoq vaqt, hatto umrbod muntazam davolanishga to‘g‘ri kelishi mumkin.
Xolesterinli o‘t toshlarini olib tashlash yoki maydalash uchun shifokor quyidagi jarrohliksiz usullardan foydalanishi mumkin:
Endoskopik retrograd xolangiopankreatografiya (ERXPG). Ba’zan shifokorlar umumiy o‘t yo‘liga tiqilib qolgan toshni olib tashlash uchun ERXPGdan foydalanadi.
Toshlarni og‘iz orqali qabul qilinadigan dorilar bilan eritish. Ursodezoksixol kislotasi (ursodiol; Actigall) va xenodezoksixol kislotasi (xenodiol; Chenix) — tarkibida o‘t kislotalari bo‘lgan, o‘t toshlarini maydalay oladigan dorilar. Bu dorilar mayda xolesterinli toshlarni maydalashda eng yaxshi samara beradi. Barcha toshlarni maydalash uchun bir necha oy yoki yil davomida davolanish kerak bo‘lishi mumkin.
Zarba to‘lqinli litotripsiya. Shifokor o‘t toshlarini mayda bo‘laklarga parchalash uchun zarba to‘lqinli litotripsiyadan foydalanishi mumkin. Shifokorlar bu muolajani kamdan-kam hollarda, ba’zan ursodezoksixol kislotasi bilan birga qo‘llaydi.
O‘t toshlarining oldini olish uchun nima qilish mumkin?
O‘t toshlarining oldini olishga quyidagilar yordam beradi:
- ovqatlanish rejasini o‘zgartirish: kletchatka va foydali yog‘larga boy mahsulotlarni ko‘paytirish, tozalangan uglevodlar va shakarni kamaytirish
- ortiqcha vazn yoki semizlik bo‘lsa, xavfsiz tarzda ozish
- sog‘lom ovqatlanish va muntazam jismoniy faollik orqali sog‘lom vaznni saqlash
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «Definition & Facts for Gallstones». Источник: National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), «Definition & Facts for Gallstones» — https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/gallstones/definition-facts. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NIDDK, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NIDDK, «Definition & Facts for Gallstones». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NIDDK, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.

1-rasm. O't toshlarining ikki turi: xolesterinli va pigmentli AIVITA sxemasi.

2-rasm. O't chiqarish yo'llarining tuzilishi AIVITA sxemasi.