Ginekologiya: bemorlar uchun qo‘llanma
Endometrioz
Muallif: Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development (NICHD)
Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan
Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.
103Shoshilinch holat
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisishi, hushdan ketish, nutq yoki harakat buzilishi kabi xavfli belgilar bo‘lsa — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.
Endometrioz nima

1-rasm. Endometrioz o'choqlarining kichik chanoqdagi keng tarqalgan joylashuvi AIVITA sxemasi.
Endometrioz — bachadonning ichki qavatiga o‘xshash to‘qima organizmning boshqa joylarida o‘sadigan kasallik.
«Endometrioz» so‘zi «endometriy» so‘zidan kelib chiqqan: «endo» — «ichida», «metriy» esa «bachadon», ya’ni ona bolani ko‘tarib yuradigan a’zo degan ma’noni anglatadi. Bachadonning ichki yuzasini qoplab turuvchi to‘qimani shifokorlar endometriy deb atashadi.
Tadqiqotchilar endometriozga aniq nima sabab bo‘lishini bilishmaydi, ammo bir nechta nazariyalar mavjud, jumladan:
- Retrograd hayz. Bu nazariyaga ko‘ra, hayz vaqtida endometriy hujayralari bachadon naylari orqali teskari yo‘nalishda kichik chanoq bo‘shlig‘iga oqib tushadi.
- Selomik metaplaziya. Bu nazariya kichik chanoq a’zolarini qoplab turuvchi hujayralar xususiyatlarining o‘zgarishini nazarda tutadi.
Bu nazariyalar endometriozning barcha holatlarini tushuntirib bermaydi — masalan, o‘pka kabi a’zolarda uchraydigan endometriozni (ehtimol, qon yoki limfa tomirlari orqali tarqalish natijasida) yoki erkaklarda kamdan-kam uchraydigan endometrioz holatlarini.
Shifokorlar endometrioz uchastkalari yoki o‘choqlarini ifodalash uchun «implantlar», «tugunlar» yoki «o‘choqlar (zararlanishlar)» atamalarini qo‘llashi mumkin. Endometrioz o‘choqlarining aksariyati kichik chanoq bo‘shlig‘ida topiladi:
- tuxumdonlarda;
- tuxum hujayralarni tuxumdonlardan bachadonga olib boradigan bachadon naylarida;
- bachadon orqasida;
- bachadonni o‘z joyida ushlab turuvchi to‘qimalarda;
- ichaklarda yoki siydik pufagida.
Kamdan-kam hollarda endometrioz kichik chanoq bo‘shlig‘idan tashqarida, masalan, o‘pkada yoki tananing boshqa qismlarida rivojlanishi mumkin [1].
Yangi ilmiy dalillar paydo bo‘lishi bilan tadqiqotchilarning endometrioz haqidagi tasavvurlari o‘zgarib bormoqda. Masalan, ilgari endometriozdagi og‘riq bachadondan tashqarida o‘sayotgan o‘choqlarning kattaligiga bog‘liq deb hisoblanardi. Biroq dalillar bunday emasligini ko‘rsatadi: o‘choqlarning kattaligi va joylashuvi og‘riqning kuchi yoki u seziladigan joy bilan bog‘liq emas [2, 3]. Tadqiqotlar, shuningdek, og‘riq ayolning homilador bo‘lish qobiliyati bilan bog‘liq emasligini ko‘rsatadi [4, 5].
Endometrioz belgilari
Endometriozning eng ko‘p uchraydigan belgilari — og‘riq va bepushtlik [6].
Endometriozning boshqa keng tarqalgan belgilari [6]:
- og‘riqli, hatto holdan toydiradigan hayz paytidagi spazmlar (sanchiqlar), ular vaqt o‘tishi bilan kuchayishi mumkin;
- jinsiy aloqa paytida yoki undan keyin og‘riq;
- ichakda yoki qorinning pastki qismida og‘riq;
- hayz vaqtida og‘riqli defekatsiya (ich kelishi) yoki og‘riqli siyish;
- ko‘p qon ketadigan hayz;
- hayzdan oldingi surtma qonli ajralmalar yoki hayzlar oralig‘ida qon ketishi [7];
- homilador bo‘lishdagi qiyinchiliklar [8].
Bundan tashqari, endometriozi bor ayollarda og‘riqli siydik pufagi sindromi, ichak kasalligiga o‘xshash hazm yoki oshqozon-ichak belgilari, shuningdek, charchoq yoki quvvatsizlik bo‘lishi mumkin [9, 10].
Ba’zi ayollarda endometrioz bilan bog‘liq og‘riq menopauzadan keyin yengillashadi. Biroq menopauza belgilarini kamaytirish uchun beriladigan gormonal terapiya, masalan, estrogen yoki homiladorlikka qarshi tabletkalar og‘riq va boshqa belgilarning davom etishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Endometrioz bilan bog‘liq og‘riq
Tadqiqotchilar og‘riq endometriozning asosiy belgisi ekanini bilishadi, ammo og‘riqqa aniq nima sabab bo‘lishini bilishmaydi.
Og‘riqning kuchi endometrioz o‘choqlarining soni, joylashuvi yoki tarqalganlik darajasiga mos kelmaydi. Faqat bir nechta kichik o‘chog‘i bor ba’zi ayollar kuchli og‘riqni boshdan kechiradi; boshqa ayollarda esa endometriozning juda katta uchastkalari bo‘lsa-da, og‘riq kam bo‘lishi mumkin [2, 6].
Hozirgi dalillar endometriozdagi og‘riqning bir nechta ehtimoliy sabablarini ko‘rsatadi, jumladan [2, 6]:
- Endometrioz o‘choqlari gormonlarga bachadonning ichki qavati kabi javob beradi. Bu to‘qimalar har oy oddiy hayzdagi kabi qonashi yoki yallig‘lanishi mumkin. Biroq endometrioz o‘choqlaridan ajralgan qon va to‘qima organizmda qoladi va ta’sirlantiruvchi omil bo‘lib, og‘riq keltirib chiqarishi mumkin.
- Ba’zi hollarda endometrioz o‘choqlarida hosil bo‘ladigan yallig‘lanish va kimyoviy moddalar kichik chanoq a’zolarining bir-biriga yopishib qolishiga va chandiq to‘qima hosil bo‘lishiga olib keladi. Natijada bachadon, tuxumdonlar, bachadon naylari, siydik pufagi va to‘g‘ri ichak go‘yo bitta katta a’zodek ko‘rinadi.
- Endometrioz to‘qimasi ajratadigan gormonlar va kimyoviy moddalar yaqin atrofdagi to‘qimalarni ta’sirlantirib, ularni og‘riq keltirib chiqaradigan boshqa moddalarni ajratishga majbur qilishi mumkin.
- Vaqt o‘tishi bilan ba’zi endometrioz o‘choqlari kichik chanoq a’zolari yuzasida tugunlar yoki do‘ngchalar hosil qilishi yoki tuxumdonlarda kistalarga (suyuqlik bilan to‘lgan xaltachalarga) aylanishi mumkin.
- Ba’zi endometrioz o‘choqlarida nervlar bo‘ladi va ular bu uchastkalarni bevosita markaziy nerv tizimi bilan bog‘laydi. Bu nervlar o‘choqlarda va ularning atrofida ajraladigan, og‘riq chaqiruvchi moddalarga sezgirroq bo‘lishi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan ular bu moddalar ta’sirida oddiy nerv hujayralariga qaraganda osonroq faollashishi mumkin.
- Endometrioz o‘choqlari yaqin atrofdagi nerv hujayralariga bosim o‘tkazib, og‘riq keltirib chiqarishi ham mumkin.
- Ba’zi ayollar homiladorlikdan keyin endometrioz og‘rig‘i kamayganini aytadi, ammo buning sababi noma’lum. Tadqiqotchilar og‘riqning kamayishi homiladorlik vaqtida organizm ajratadigan gormonlarga bog‘liqmi yoki homiladorlik va tug‘ruq davomida bachadon bo‘yni, bachadon yoki endometriyda yuz beradigan o‘zgarishlargami — shuni aniqlashga harakat qilmoqda.
Endometrioz og‘rig‘i kuchli bo‘lib, kundalik faoliyatga xalaqit berishi mumkin. Endometriozning og‘riq bilan qanday bog‘liqligini tushunish — juda faol tadqiqot yo‘nalishi, chunki bu shunday og‘riqni samaraliroq davolash usullarini yaratishga yordam berishi mumkin.
Endometrioz qanday aniqlanadi
Hozirgi vaqtda endometrioz tashxisini faqat jarrohlik amaliyoti yordamida tasdiqlash mumkin.
Bunda eng ko‘p laparoskopiya o‘tkaziladi. Bu muolaja davomida:
- jarroh maxsus asbob yordamida qorin bo‘shlig‘ini zararsiz gaz bilan biroz shishiradi;
- qorinda kichik kesik qilgach, jarroh yoritgichli ingichka optik asbob — laparoskop yordamida reproduktiv a’zolar, ichaklar va boshqa yuzalarni ko‘zdan kechirib, endometrioz bor-yo‘qligini aniqlaydi;
- agar shunday to‘qima uchastkalari topilsa, jarroh ularni ko‘zdan kechirib, endometrioz ekanini va agar shunday bo‘lsa, qaysi bosqichda ekanini aniqlaydi;
- ba’zi hollarda tashxisni tasdiqlash uchun jarroh biopsiya ham o‘tkazadi — to‘qimadan kichik namuna olib, uni mikroskop ostida tekshiradi [3];
- eng ko‘p laparoskopiya qilinadi, lekin ba’zan tashxis qo‘yish uchun laparotomiya — kattaroq kesik bilan bajariladigan jarrohlik amaliyoti qo‘llaniladi.
Shifokorlar tananing ichki qismining «tasviri»ni oladigan vizualizatsiya usullaridan ham foydalanishi mumkin. Vizualizatsiya tugunlar yoki kistalar kabi yirikroq endometrioz o‘choqlarini topishga yordam beradi. Eng keng tarqalgan ikki tekshiruv — tasvirni tovush to‘lqinlari yordamida hosil qiladigan ultratovush tekshiruvi (UTT) hamda magnitlar va radioto‘lqinlardan foydalanadigan magnit-rezonans tomografiya (MRT). Bu usullar mayda o‘choqlar yoki bitishmalarni aniqlashga yordam bermaydi [3].
Shifokoringiz laparoskopiyani faqat kasallik tarixingizni to‘liq o‘rganib, sizni to‘liq umumiy va ginekologik ko‘rikdan o‘tkazgandan keyingina bajaradi. Bu ma’lumotlar va ko‘rik natijalari, shuningdek, UTT yoki MRT natijalari sizga va shifokoringizga davolash bo‘yicha asosliroq qarorlar qabul qilishga yordam beradi.
Tadqiqotchilar endometriozni aniqlash va uning og‘irligini baholashning kamroq invaziv usullarini ham izlamoqda. NICHD (AQSh Bola salomatligi va inson rivojlanishi milliy instituti) moliyalashtiradigan tadqiqot markazlari olimlari ma’lum genlar mavjudligiga asoslangan endometriozning «diagnostik klassifikatori»ni yaratdi. Klassifikatorning aniqligi 90–100% ni tashkil etdi. Klassifikator tekshiruvdan (validatsiyadan) o‘tgach, shifokor kabinetida bajariladigan oddiy biopsiya ko‘pchilik ayollar uchun endometriozni jarrohliksiz aniqlash usuli bo‘lishi mumkin [11].
Endometriozni davolash

2-rasm. Endometriozni davolashning asosiy usullari AIVITA sxemasi.
Hozirgi vaqtda endometriozni to‘liq davolab bo‘lmaydi, ammo u bilan bog‘liq og‘riq va bepushtlikni davolash usullari mavjud.
Endometrioz belgilarini davolashning eng maqbul usulini tanlashda shifokorlar bir nechta omilni hisobga oladi, jumladan:
- yoshingiz;
- belgilaringiz qanchalik kuchliligi;
- kasallik qanchalik og‘irligi;
- farzand ko‘rishni xohlaysizmi yoki yo‘qmi.
Barcha davolash usullari endometriozi bor barcha ayollarga birdek yaxshi yordam bermaydi. Bundan tashqari, endometrioz belgilari davolash to‘xtatilgandan keyin yoki, jarrohlik amaliyoti bo‘lsa, undan keyin vaqt o‘tishi bilan qaytishi mumkin.
Endometrioz bilan bog‘liq og‘riqni davolash uchun quyidagilar qo‘llaniladi:
- gormonal terapiya;
- og‘riq qoldiruvchi dorilar;
- jarrohlik yo‘li bilan davolash.
Gormonal terapiya
Gormonlar ta’sirida endometrioz o‘choqlari hayz sikliga o‘xshash siklni o‘tagani uchun gormonlar endometrioz belgilarini davolashda ham samarali bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, turli gormonlar og‘riqni his qilishimizni o‘zgartirishi mumkin.
Gormonal terapiya endometrioz bilan bog‘liq og‘riqni davolashda qo‘llaniladi. Gormonal dorilar tabletka, ukol (in’eksiya) yoki burun spreyi shaklida bo‘ladi.
Gormonal davolash tuxumdonlarning gormonlar, jumladan, estrogen ishlab chiqarishini to‘xtatadi va odatda ovulyatsiyaning oldini oladi. Bu endometriy va endometrioz o‘choqlarining o‘sishi va mahalliy faolligini sekinlashtirishga yordam berishi mumkin. Davolash yangi o‘choqlar va chandiqlar (bitishmalar) paydo bo‘lishining ham oldini oladi, ammo mavjud bitishmalarni yo‘qotmaydi.
Endometriozdagi og‘riqni davolash uchun shifokorlar quyidagi gormonal davolash usullaridan birini taklif qilishi mumkin [3, 6, 12]:
- Gonadotropin-rilizing gormon (GnRG) dorilari ma’lum gormonlar ishlab chiqarilishini to‘xtatib, ovulyatsiya, hayz va endometrioz o‘sishining oldini oladi. Bunday davolash organizmni «menopauza»ga o‘xshash holatga o‘tkazadi.
- GnRG guruhiga mansub elagoliks (savdo nomi Orilissa®) ham gormonlar ajralishini to‘xtatib, endometrioz o‘sishining oldini oladi. Bu AQSh Oziq-ovqat va dori vositalari boshqarmasi (FDA) endometrioz bilan bog‘liq og‘riqni davolash uchun ma’qullagan birinchi tabletka shaklidagi dori. Ushbu dori yaratilishiga olib kelgan fundamental tadqiqotlarni NICHD qo‘llab-quvvatlagan [13]. AIVITA izohi: FDA (AQSh) ma’qullagani dori O‘zbekistonda ro‘yxatdan o‘tganini anglatmaydi. Dorilarni shifokor tayinlaydi.
- Past dozali tabletkani 24 oydan, yuqori dozali tabletkani esa 6 oydan ortiq qabul qilmaslik kerak, chunki u suyak massasining kamayishiga olib kelishi mumkin [14].
- Dorining eng ko‘p uchraydigan nojo‘ya ta’sirlari: bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, uyqu buzilishi, hayzning bo‘lmasligi, xavotir, depressiya va bo‘g‘imlardagi og‘riq [14].
- Ba’zi GnRG dorilari har kuni qo‘llaniladigan burun spreyi, oyiga bir marta qilinadigan ukol yoki har 3 oyda bir marta qilinadigan ukol shaklida bo‘ladi.
- Ko‘pchilik shifokorlar GnRG dorilarini bir martada taxminan 6 oydan ortiq qabul qilmaslikni, kurs takrorlanganda esa oralarida bir necha oy tanaffus qilishni tavsiya etadi. Uzoqroq qabul qilinganda yurak asoratlari va suyak massasi kamayishi xavfi oshishi mumkin [3]. GnRG dorisi to‘xtatilgach, organizm menopauza holatidan chiqadi, hayz qaytadi va homiladorlik mumkin bo‘ladi [15].
- Barcha gormonal davolash usullaridagi kabi, GnRG dorilarini qabul qilish to‘xtatilgach, endometrioz belgilari qaytadi.
- Bu dorilarning nojo‘ya ta’sirlari ham bor: issiqlik toshishi (qizib ketish), charchoq, uyqu buzilishi, bosh og‘rig‘i, depressiya, bo‘g‘im va mushaklarning qotishi, suyak massasining kamayishi va qin qurishi.
- GnRG guruhiga mansub elagoliks (savdo nomi Orilissa®) ham gormonlar ajralishini to‘xtatib, endometrioz o‘sishining oldini oladi. Bu AQSh Oziq-ovqat va dori vositalari boshqarmasi (FDA) endometrioz bilan bog‘liq og‘riqni davolash uchun ma’qullagan birinchi tabletka shaklidagi dori. Ushbu dori yaratilishiga olib kelgan fundamental tadqiqotlarni NICHD qo‘llab-quvvatlagan [13]. AIVITA izohi: FDA (AQSh) ma’qullagani dori O‘zbekistonda ro‘yxatdan o‘tganini anglatmaydi. Dorilarni shifokor tayinlaydi.
- Og‘iz orqali qabul qilinadigan kontratseptivlar (homiladorlikka qarshi tabletkalar). Ular hayzni kamroq, qisqaroq va muntazamroq qiladi. Kontratseptiv buyurilgan ayollar og‘riq kamayganini ham qayd etadi [16].
- Odatda bunday dorilar tarkibida ikki gormon bo‘ladi: estrogen va progestin (progesteronga o‘xshash gormon). Yurak-qon tomir kasalligi yoki qon quyqalari (trombi) hosil bo‘lishining yuqori xavfi tufayli estrogen qabul qila olmaydigan ayollar hayzdagi qon miqdorini kamaytirish uchun faqat progestin saqlovchi tabletkalarni qabul qilishi mumkin.
- Odatda ayol tabletkani 21 kun qabul qiladi, so‘ngra tabiiy hayz siklini taqlid qilish uchun 7 kun gormonsiz (platsebo) tabletkalarni ichadi. Ba’zi ayollar homiladorlikka qarshi tabletkalarni uzluksiz, ya’ni organizmga hayz boshlanishi haqida signal beradigan platsebo tabletkalarsiz qabul qiladi. Platsebo tabletkalarisiz qabul qilinganda homiladorlikka qarshi tabletkalar hayzni butunlay to‘xtatishi mumkin, bu esa og‘riqni kamaytirishi yoki yo‘qotishi mumkin. Platsebo tabletkalari har 3 oyda faqat bir-ikki kunga mo‘ljallangan homiladorlikka qarshi tabletkalar ham bor; ular ham og‘riqni kamaytirishga yoki yo‘qotishga yordam beradi.
- Og‘riqning kamayishi odatda tabletkalar qabul qilinayotgan, ya’ni endometrioz bostirilgan vaqtdagina saqlanadi. Davolash to‘xtatilganda endometrioz belgilari (homilador bo‘lish qobiliyati bilan birga) qaytishi mumkin. Ko‘pchilik ayollar davolashni muddatsiz davom ettiradi. Ba’zan ayrim ayollarda davolash to‘xtatilgandan keyin bir necha yil davomida og‘riq bo‘lmaydi.
- Bu gormonlar yengil nojo‘ya ta’sirlarga olib kelishi mumkin, masalan, vazn ortishi, qorin dam bo‘lishi va hayzlar oralig‘ida qon ketishi, ayniqsa tabletkalarni uzluksiz qabul qilish endi boshlanganda.
- Progesteron va progestinlar tabletka, ukol yoki bachadon ichi vositasi (BIV, spiral) shaklida hayzni kamaytirish yoki butunlay to‘xtatish orqali belgilarni yengillashtiradi. Bu, shuningdek, homiladorlikning oldini oladi.
- Har kuni ichiladigan tabletka shaklida bu gormonlar bachadonning ichki qavatini o‘stirmasdan hayzdagi qon miqdorini kamaytiradi. Ayol progestinli tabletkani qabul qilishni to‘xtatishi bilan belgilar qaytishi va homiladorlik mumkin bo‘lishi mumkin.
- Mirena® kabi progestin saqlovchi BIV endometrioz bilan bog‘liq og‘riqni kamaytirishda samarali bo‘lishi mumkin. U o‘choqlar hajmini va hayzdagi qon miqdorini kamaytiradi (bir yil qo‘llangandan keyin ayollarning uchdan birida hayz to‘xtaydi) [17].
- Har 3 oyda qilinadigan ukol shaklida bu gormonlar odatda hayzni to‘xtatadi. Biroq ukollar qo‘llanilgan birinchi yilda ba’zi ayollarda notekis hayz qon ketishi kuzatilishi mumkin. Bunday qon ketish vaqtida og‘riq paydo bo‘lishi mumkin [18]. Ukollar bir yil qo‘llangandan so‘ng ayollarning taxminan yarmi hayzi yo‘qligini aytadi. Bundan tashqari, ukollar to‘xtatilgach, hayz qaytishi uchun bir necha oy kerak bo‘lishi mumkin. Ayolning hayzi bo‘lmasa ham, u homilador bo‘lishi mumkin; agar homiladorlik istalmasa, undan saqlanish choralarini ko‘rish kerak.
- Bu gormonlarni qabul qilayotgan ayollarda vazn ortishi, kayfiyat tushkunligi yoki qindan notekis qon ketishi mumkin.
- Danazol (savdo nomi Danocrine®) hayz siklida ishtirok etadigan gormonlar ajralishini to‘xtatadi. Bu dorini qabul qilish davomida hayz faqat vaqti-vaqti bilan bo‘ladi yoki umuman bo‘lmaydi.
- Ko‘p uchraydigan nojo‘ya ta’sirlari: yog‘li teri, husnbuzar yoki akne, vazn ortishi, mushaklarning tortishishi, charchoq, sut bezlarining kichrayishi va og‘rishi. Davolash vaqtida bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi, holsizlik, issiqlik toshishi yoki ovozning yo‘g‘onlashishi ham kuzatilishi mumkin. Danazolning nojo‘ya ta’sirlari boshqa gormonal davolash usullariga qaraganda og‘irroq [3].
- Danazol rivojlanayotgan homilaga zarar yetkazishi mumkin, shuning uchun uni qabul qilish davomida homiladorlikning oldini olish muhim. Danazol qabul qilayotgan ayollarga gormonal kontratsepsiya usullari tavsiya etilmaydi. Buning o‘rniga shifokorlar prezervativ yoki diafragma kabi to‘siqli (barer) kontratsepsiya usullarini tavsiya qiladi.
Tadqiqotchilar endometrioz va u bilan bog‘liq og‘riqni davolash uchun boshqa gormonlarni ham o‘rganmoqda. Masalan, gestrinon Yevropada qo‘llanilgan, ammo AQShda mavjud emas. Organizmdagi estrogen miqdorini kamaytiradigan dorilar — aromataza ingibitorlari ham o‘rganilmoqda. Ba’zi tadqiqotlar ular endometriozdagi og‘riqni kamaytirishda samarali bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi, ammo AQShda ular hali ham eksperimental hisoblanadi. FDA ularni endometriozni davolash uchun ma’qullamagan [16].
Og‘riq qoldiruvchi dorilar
Agar og‘riq yoki boshqa belgilar yengil bo‘lsa, og‘riq qoldiruvchi dorilar yaxshi yordam berishi mumkin. Ular retseptsiz sotiladigan og‘riq qoldiruvchilardan tortib kuchli retseptli dorilargacha bo‘ladi.
Og‘riq qoldiruvchilarning eng keng tarqalgan turi — nosteroid yallig‘lanishga qarshi vositalar (NYaQV).
Bu dorilarning endometrioz bilan bog‘liq og‘riqni qoldirishdagi samaradorligi haqidagi dalillar cheklangan. Qaysi dorilar endometriozdagi og‘riqni qoldirishini tushunish endometriozning og‘riqni qanday keltirib chiqarishini ham oydinlashtirishi mumkin [2, 3].
Jarrohlik yo‘li bilan davolash
Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, jarrohlik yo‘li bilan davolashning ayrim turlari endometrioz bilan bog‘liq og‘riqni sezilarli darajada, garchi qisqa muddatga bo‘lsa-da, yengillashtirishi mumkin [3], shuning uchun kuchli og‘riqda shifokorlar jarrohlik amaliyotini tavsiya qilishi mumkin. Amaliyot vaqtida jarroh endometrioz o‘choqlarini topib, ularning kattaligi va o‘sish darajasini baholashi, shuningdek, o‘sha zahoti bu o‘choqlarni olib tashlashi mumkin.
Amaliyot davomida aynan nima qilinishi rejalashtirilganini tushunish muhim, chunki ba’zi muolajalarni ortga qaytarib bo‘lmaydi, boshqalari esa ayolning farzand ko‘rish qobiliyatiga ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun davolash bo‘yicha yakuniy qaror qabul qilishdan oldin ayol barcha mavjud variantlarni shifokori bilan muhokama qilishi kerak.
Endometriozdagi og‘riqni davolash uchun shifokorlar quyidagi jarrohlik usullaridan birini taklif qilishi mumkin [2, 3, 6]:
- Laparoskopiya. Jarroh maxsus asbob yordamida qorin bo‘shlig‘ini zararsiz gaz bilan biroz shishiradi, so‘ngra kichik kesik orqali qorin bo‘shlig‘iga yoritgichli ingichka optik asbob — laparoskopni kiritib, o‘choqlarni ko‘zdan kechiradi.
- Endometriozni olib tashlash uchun jarroh qorinda yana kamida ikkita kichik kesik qiladi va lazer yoki boshqa jarrohlik asboblarini kiritib:
- o‘choqlarni kesib olib tashlaydi — bu jarayon eksiziya (kesib olish) deb ataladi;
- o‘choqlarni yuqori harorat bilan yo‘q qiladi va qon tomirlarini choksiz bekitadi — bu jarayon koagulyatsiya (kuydirish) yoki vaporizatsiya (bug‘lantirish) deb ataladi.
- Ba’zi jarrohlar bu vaqtda chandiq to‘qimani ham olib tashlaydi, chunki u endometrioz bilan bog‘liq og‘riqni kuchaytirishi mumkin.
- Maqsad — atrofdagi sog‘lom to‘qimaga zarar yetkazmasdan endometriozni bartaraf etish.
- Jarrohlikdan keyin ko‘pchilik ayollarda og‘riq qisqa muddatga yengillashadi, ammo ko‘pincha qaytadi. Chuqur o‘choqlari bor ayollarda bu o‘choqlar kesib olib tashlansa, jarrohlik og‘riqni uzoq muddatga yengillashtirishi mumkin [3].
- Ba’zi dalillarga ko‘ra, endometrioz bilan bog‘liq og‘riqni jarrohlik yo‘li bilan davolash minimal emas, balki o‘rtacha endometriozi bor ayollarda samaraliroq. Minimal endometriozi bor ayollarda og‘riqni his qilishdagi o‘zgarishlar o‘choqlar olib tashlangandan keyin ham saqlanib qolishi mumkin [2, 17].
- Endometriozni olib tashlash uchun jarroh qorinda yana kamida ikkita kichik kesik qiladi va lazer yoki boshqa jarrohlik asboblarini kiritib:
- Laparotomiya. Bu katta qorin jarrohlik amaliyoti davomida jarroh endometrioz o‘choqlarini olib tashlashi mumkin. Ba’zan endometrioz o‘choqlari laparotomiyada ko‘rish uchun juda kichik bo‘ladi.
- Bu amaliyot davomida jarroh bachadonni ham olib tashlashi mumkin. Bachadonni olib tashlash gisterektomiya deb ataladi.
- Agar tuxumdonlarda endometrioz bo‘lsa yoki zararlanish og‘ir bo‘lsa, jarroh bachadon bilan birga tuxumdonlar va bachadon naylarini ham olib tashlashi mumkin. Bu jarayon total gisterektomiya va ikki tomonlama salpingo-ooforektomiya deb ataladi.
- Imkoni bo‘lsa, shifokorlar tuxumdonlarni saqlab qolishga harakat qiladi, chunki ular umumiy salomatlikda muhim rol o‘ynaydi.
- Shifokorlar endometriozni davolashda katta jarrohlik amaliyotini faqat so‘nggi chora sifatida tavsiya qiladi.
- Gisterektomiya yoki salpingo-ooforektomiya o‘choqlar qaytmasligini yoki og‘riq o‘tib ketishini kafolatlamaydi. Total gisterektomiya va ikki tomonlama salpingo-ooforektomiyadan keyin ham ba’zi ayollarda endometrioz belgilari va o‘choqlari qaytishining kichik ehtimoli saqlanib qoladi [3].
- Kichik chanoq nervlarini kesish amaliyoti. Agar og‘riq qorinning o‘rta qismida bo‘lsa, shifokorlar og‘riqni kamaytirish uchun kichik chanoqdagi nervlarni kesishni tavsiya qilishi mumkin. Buni laparoskopiya yoki laparotomiya vaqtida bajarish mumkin [3]. Amerika akusher-ginekologlar kolleji (ACOG) bu muolajalar endometriozdagi og‘riqni yengillashtirishda samarasiz ekanini ko‘rsatgan bir nechta klinik tadqiqotlar haqida xabar beradi. Hozirgi vaqtda bu muolajalar ACOGning endometriozni davolash bo‘yicha tavsiyalariga kiritilmagan [3, 16, 17].
- Kichik chanoqdagi turli nervlarni kesish uchun ikki xil muolaja qo‘llaniladi:
- presakral nevrektomiya — bachadon bilan bog‘langan nervlar kesiladi;
- bachadon nervining laparoskopik ablatsiyasi (LUNA) — bachadonni ushlab turuvchi boylamlardagi nervlar kesiladi.
- Kichik chanoqdagi turli nervlarni kesish uchun ikki xil muolaja qo‘llaniladi:
Ba’zi hollarda og‘riqni kamaytirish va/yoki davolashni davom ettirish uchun gormonal terapiya jarrohlikdan oldin yoki keyin qo‘llaniladi. Hozirgi dalillar jarrohlikdan keyin og‘riqni kamaytirish uchun progestin saqlovchi BIVdan foydalanishni qo‘llab-quvvatlaydi [17]. Hozirda Mirena® — jarrohlikdan keyingi og‘riqni davolash uchun FDA ma’qullagan yagona BIV.
Bepushtlikni davolash
Ko‘p hollarda yengil yoki minimal endometriozi bor ayollarga shifokorlar farzand ko‘rish imkoniyatini ham oshirish uchun o‘choqlarni olib tashlash yoki vaporizatsiya qilish maqsadida laparoskopiyani tavsiya qiladi [17]. Tadqiqotlar bunday amaliyotdan keyin homiladorlik ko‘rsatkichlari oshishini ko‘rsatsa-da, uning muvaffaqiyat darajasi aniq emas.
Agar laparoskopik davolashdan keyin homiladorlik yuz bermasa, farzand ko‘rish imkoniyatini oshirishning eng yaxshi yo‘li ekstrakorporal urug‘lantirish (EKU) bo‘lishi mumkin. Endometrioz bilan bog‘liq og‘riqda odatda qo‘llaniladigan boshqa har qanday gormonal terapiyani qabul qilish ovulyatsiyani bostiradi va homiladorlikni kechiktiradi. Agar og‘riq EKUdan o‘tishga to‘sqinlik qilmasa, farzand ko‘rish imkoniyatini oshirish uchun takroriy laparoskopiya afzal usul hisoblanmaydi. Bir necha marta o‘tkazilgan jarrohlik amaliyotlari, ayniqsa tuxumdon kistalarini olib tashlash amaliyotlari tuxumdonlar faoliyatini susaytirishi va EKU muvaffaqiyatini pasaytirishi mumkin [17].
EKU laboratoriyada spermatozoidlar va tuxum hujayralarni birlashtirib, embrion olish imkonini beradi. Hosil bo‘lgan embrionlar ayolning bachadoniga joylashtiriladi. EKU yordamchi reproduktiv texnologiyalarning bir turi bo‘lib, endometrioz bilan bog‘liq bepushtlikka duch kelgan ayollar va oilalar uchun bir variant bo‘lishi mumkin.
Umuman olganda, EKU jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat. Avval ayol «superovulyatsiya»ni chaqiradigan gormonlarni qabul qiladi — bunda organizm bir vaqtning o‘zida ko‘plab tuxum hujayralar ishlab chiqaradi. Tuxum hujayralar yetilgach, shifokor ularni UTT nazorati ostida qinga kiritiladigan zond yordamida yig‘ib oladi. Yig‘ilgan tuxum hujayralar erkakning spermatozoidlari bilan urug‘lantirish uchun idishga solinadi. So‘ngra urug‘langan hujayralar inkubatorga — ularni iliq saqlab, embrionga aylanishiga imkon beradigan apparatga joylashtiriladi. 3–5 kundan keyin embrionlar ayolning bachadoniga o‘tkaziladi. Jarayon muvaffaqiyatli bo‘lgan-bo‘lmaganini bilish uchun taxminan 2 hafta kerak bo‘ladi.
EKUda gormonlardan foydalanish endometrioz bilan bog‘liq bepushtlikni davolashda muvaffaqiyatli bo‘lsa-da, gormonal terapiyaning boshqa turlari unchalik muvaffaqiyatli emas. Masalan, ACOG endometrioz bilan bog‘liq bepushtlikni davolash uchun og‘iz orqali qabul qilinadigan kontratseptivlar yoki GnRG agonistlarini qo‘llashni tavsiya etmaydi. Bu gormonal vositalar ovulyatsiyaning oldini oladi va homiladorlikni kechiktiradi [3, 19].
Bundan tashqari, EKUda qo‘llaniladigan gormonlar endometrioz o‘choqlarini davolamaydi: bu homiladorlikdan keyin og‘riq qaytishi mumkinligini va endometriozi bor barcha ayollar ham EKU yordamida homilador bo‘la olmasligini anglatadi. Tadqiqotchilar endometrioz sabab bo‘lgan bepushtlikni gormonlar bilan davolash usullarini izlashda davom etmoqda.
Manbalar
- Office on Women’s Health, U.S. Department of Health and Human Services. (2019). Endometriosis. Retrieved October 10, 2019, from https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/endometriosis
- Stratton, P., & Berkley, K. J. (2011). Chronic pelvic pain and endometriosis: Translational evidence of the relationship and implications. Human Reproduction Update, 17(3), 327–346. Retrieved February 11, 2020, from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3072022/
- American College of Obstetricians and Gynecologists. (2010, reaffirmed 2018). Practice Bulletin No. 114: Management of endometriosis. Obstetrics & Gynecology, 116(1), 223–236. Retrieved February 11, 2020, from https://journals.lww.com/greenjournal/Citation/2010/07000/Practice_Bulletin_No__114__Management_of.41.aspx
- Santulli, P., Bourdon, M., Presse, M., Gayet, V., Marcellin, L., Prunet, C., et al. (2016). Endometriosis-related infertility: Assisted reproductive technology has no adverse impact on pain or quality-of-life scores. Fertility and Sterility, 105(4), 978–987. Retrieved February 11, 2020, from https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0015028215021755?via%3Dihub
- Wilson-Harris, B. M., Nutter, B., & Falcone, T. (2014). Long-term fertility after laparoscopy for endometriosis-associated pelvic pain in young adult women. Journal of Minimally Invasive Gynecology, 21(6), 1061–1066. Retrieved February 11, 2020, from https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S155346501400288X?via%3Dihub
- American College of Obstetricians and Gynecologists. (2019). Endometriosis. Retrieved October 11, 2019, from https://www.acog.org/Patients/FAQs/Endometriosis
- Heitmann, R. J., Langan, K. L., Huang, R. R., Chow, G. E., & Burney, R. O. (2014). Premenstrual spotting of ≥2 days is strongly associated with histologically confirmed endometriosis in women with infertility. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 211(4), 358.e1–358.e3586. Retrieved January 23, 2020, from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=24799313
- NICHD. (2018). Spotlight: What to know about endometriosis. Retrieved January 23, 2020, from https://www.nichd.nih.gov/newsroom/resources/spotlight/031218-spotlight-endometriosis
- Surrey, E. S., Soliman, A. M., Johnson, S. J., Davis, M., Castelli-Haley, J., & Snabes, M. C. (2018). Risk of developing comorbidities among women with endometriosis: A retrospective matched cohort study. Journal of Women’s Health, 27(9), 1114–1123. Retrieved November 1, 2019, from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/30070938
- Ramin-Wright, A., Kohl Schwartz, A. S., Geraedts, K., Rauchfuss, M., Wölfler, M. M., Haeberlin, F., et al. (2018). Fatigue - a symptom in endometriosis. Human Reproduction, 33(8), 1459–1465. Retrieved November 1, 2019, from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/29947766
- Tamaresis, J. S., Irwin, J. C., Goldfien, G. A., Rabban, J. T., Burney, R. O., Nezhat, C., et al. (2014). Molecular classification of endometriosis and disease stage using high-dimensional genomic data. Endocrinology, 155(12), 4986–4999. Retrieved February 11, 2020, from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4239429/
- Giudice, L. C. (2010). Endometriosis. New England Journal of Medicine, 362(25), 2389–2398. Retrieved February 11, 2020, from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3108065/
- Struthers, R. S., Nicholls, A. J., Grundy, J., Chen, T., Jimenez, R., Yen, S. S., & Bozigian, H. P. (2009). Suppression of gonadotropins and estradiol in premenopausal women by oral administration of the nonpeptide gonadotropin-releasing hormone antagonist elagolix. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, 94(2), 545–551. Retrieved October 28, 2019, from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19033369
- U.S. Food and Drug Administration. (2018). Drug Trials Snapshots: ORILISSA. Retrieved October 28, 2019, from https://www.fda.gov/consumers/knowledge-and-news-women-owh-blog/understanding-endometriosis-symptoms-treatment
- Limonta, P., Marelli, M. M., Moretti, R., Marzagalli, M., Fontana, F., & Maggi, R. (2018). Chapter two - GnRH in the human female reproductive axis. In G. Litwack (Ed.), Vitamins and hormones (Vol. 107, pp. 27–66). Cambridge, MA: Academic Press. Retrieved November 1, 2019, from https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0083672918300037
- Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. (2014). Treatment of pelvic pain associated with endometriosis: A committee opinion. Fertility and Sterility, 101(4), 927–935. Retrieved February 11, 2020, from https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0015028214001502?via%3Dihub
- Yeung, P. P., Jr., Shwayder, J., & Pasic, R. P. (2009). Laparoscopic management of endometriosis: Comprehensive review of best evidence. Journal of Minimally Invasive Gynecology, 16(3), 269–281. Retrieved February 11, 2020, from https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1553465009001113?via%3Dihub
- U.S. Food and Drug Administration. (2002). Depo-Provera® Contraceptive Injection. Retrieved January 27, 2020, from https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2003/20246scs019_Depo-provera_lbl.pdf
- Hughes, E., Brown, J., Collins, J. J., Farguhar, C., Fedorkow, D. M., & Vandekerckhove, P. (2007). Ovulation suppression for endometriosis. Cochrane Database of Systematic Reviews, (3), Art. No. CD000155. Retrieved February 11, 2020, from https://www.cochrane.org/CD000155/MENSTR_ovulation-suppression-for-endometriosis
Bob manbasi: U.S. National Institutes of Health — «About Endometriosis». Источник: Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development (NICHD), «About Endometriosis» — https://www.nichd.nih.gov/health/topics/endometri/conditioninfo. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NICHD, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NICHD, «About Endometriosis». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NICHD, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.