Inson anatomiyasi va fiziologiyasi

Yurak-qon tomir tizimi

Muallif: National Cancer Institute, SEER Training Modules

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Yurak-qon tomir tizimiga kirish

Yurak-qon tomir tizimi ba’zan qon-tomir tizimi yoki oddiygina qon aylanish tizimi deb ham ataladi. U mushakli nasos vazifasini bajaruvchi yurakdan hamda arteriyalar, venalar va kapillyarlar deb ataladigan yopiq tomirlar tizimidan iborat. Nomidan ko‘rinib turibdiki, qon aylanish tizimidagi qon yurak tomonidan tomirlarning yopiq doirasi (konturi) bo‘ylab haydaladi va organizmning turli «qon aylanish doiralari»dan qayta-qayta o‘tadi.

Kattalardagi kabi, rivojlanayotgan embrionning yashab qolishi ham gomeostazni va hujayralar uchun qulay muhitni saqlab turuvchi qon aylanishiga bog‘liq. Shu ehtiyojga javoban yurak-qon tomir tizimi rivojlanishning erta bosqichida paydo bo‘ladi va boshqa har qanday yirik a’zolar tizimidan ancha oldin ishlay boshlaydi. Ajablanarli bo‘lsa-da, birlamchi yurak urug‘lanishdan keyingi to‘rtinchi haftaning boshidayoq muntazam ura boshlaydi.

Yurak-qon tomir tizimining gomeostazni saqlashdagi hayotiy roli qonning kapillyarlar bo‘ylab uzluksiz va boshqariladigan harakatiga bog‘liq; umumiy uzunligi minglab milyani (1 milya ≈ 1,6 km) tashkil etadigan bu kapillyarlar har bir to‘qimaga kirib boradi va tanadagi har bir hujayragacha yetib boradi. Qon o‘zining asosiy transport vazifasini aynan mikroskopik kapillyarlarda bajaradi. Oziq moddalar va boshqa zarur moddalar kapillyar qonidan hujayralarni o‘rab turgan suyuqlikka o‘tadi, chiqindi mahsulotlar esa olib ketiladi.

Ko‘plab boshqaruv mexanizmlari tananing muayyan sohalarini ehtiyojga qarab qon bilan ta’minlash maqsadida yurak-qon tomir tizimining xilma-xil vazifalari va tarkibiy qismlarini boshqarish va muvofiqlashtirishga yordam beradi. Bu mexanizmlar oziq moddalarga bo‘lgan ehtiyoj yoki chiqindi mahsulotlar hosil bo‘lishi qanchalik o‘zgarishidan qat’i nazar, har bir hujayra atrofidagi ichki muhitning doimiyligini ta’minlaydi.

Yurak

Yurak — qonni tanadagi barcha to‘qimalarga aylantirish uchun zarur kuchni hosil qiluvchi mushakli nasos. Uning vazifasi hayotiy muhim, chunki yashash uchun to‘qimalar kislorod va oziq moddalar bilan uzluksiz ta’minlanishi, moddalar almashinuvi chiqindilari esa olib ketilishi kerak. Bularsiz qolgan hujayralarda tez orada qaytarib bo‘lmaydigan o‘zgarishlar yuz berib, ular halok bo‘ladi. Qon transport muhiti bo‘lsa, yurak qonni tomirlar bo‘ylab harakatlantirib turuvchi a’zodir. Katta yoshli odamning sog‘lom yuragi butun umri davomida har daqiqada taxminan 5 litr qon haydaydi. Agar yurak hatto bir necha daqiqaga qon haydash samaradorligini yo‘qotsa, insonning hayoti xavf ostida qoladi.

Yurakning tuzilishi

Inson yuragi to‘rt kamerali mushakli a’zo bo‘lib, shakli va kattaligi taxminan erkak kishining musht qilib siqilgan qo‘liga teng; uning massasining uchdan ikki qismi o‘rta chiziqdan chap tomonda joylashgan.

Yurak perikard xaltasi (yurak xaltasi, pericardium) ichida joylashgan; bu xalta ichki tomondan seroz pardaning pariyetal varag‘i bilan qoplangan. Seroz pardaning visseral varag‘i epikardni hosil qiladi.

Yurak devorining qatlamlari

1-rasm. Yurak devorining qatlamlari: perikard (tashqi xalta), epikard, miokard va endokard

1-rasm. Yurak devorining qatlamlari: perikard (tashqi xalta), epikard, miokard va endokard AIVITA sxemasi.

Yurak devori uch qatlam to‘qimadan tashkil topgan. Yurak devorining tashqi qatlami — epikard, o‘rta qatlami — miokard, ichki qatlami — endokard.

Yurak kameralari

Yurakning ichki bo‘shlig‘i to‘rtta kameraga bo‘lingan:

  • o‘ng bo‘lmacha;
  • o‘ng qorincha;
  • chap bo‘lmacha;
  • chap qorincha.

Ikkala bo‘lmacha venalardan qon qabul qiluvchi yupqa devorli kameralardir. Ikkala qorincha qonni yurakdan kuch bilan haydab chiqaruvchi qalin devorli kameralardir. Kameralar devori qalinligidagi farqlar miokard miqdorining turlicha bo‘lishiga bog‘liq; bu har bir kamera hosil qilishi kerak bo‘lgan kuchni aks ettiradi.

O‘ng bo‘lmacha katta qon aylanish doirasi venalaridan kislorodi kam (dezoksigenlangan) qonni, chap bo‘lmacha esa o‘pka venalaridan kislorodga to‘yingan (oksigenlangan) qonni qabul qiladi.

Yurak klapanlari

Suyuqlik bir yo‘nalishda oqishi uchun nasoslarga klapanlar kerak, yurak ham bundan mustasno emas. Yurakda qonning to‘g‘ri yo‘nalishda oqishini ta’minlaydigan ikki turdagi klapan bor. Bo‘lmachalar va qorinchalar orasidagi klapanlar bo‘lmacha-qorincha (atrioventrikulyar) klapanlari yoki tavaqali klapanlar deb ataladi, qorinchalardan chiqadigan yirik tomirlar asosidagi klapanlar esa yarimoysimon klapanlar deyiladi.

O‘ng bo‘lmacha-qorincha klapani — uch tavaqali (trikuspidal) klapan. Chap bo‘lmacha-qorincha klapani — ikki tavaqali, ya’ni mitral klapan. O‘ng qorincha va o‘pka poyasi orasidagi klapan — o‘pka poyasining yarimoysimon klapani. Chap qorincha va aorta orasidagi klapan — aortaning yarimoysimon klapani.

Qorinchalar qisqarganda, qon bo‘lmachalarga qaytib oqmasligi uchun bo‘lmacha-qorincha klapanlari yopiladi. Qorinchalar bo‘shashganda, qon qorinchalarga qaytib oqmasligi uchun yarimoysimon klapanlar yopiladi.

Qonning yurak orqali yo‘li

Qon oqimini avval yurakning o‘ng yarmi, so‘ng chap yarmi orqali tasvirlash qulay bo‘lsa-da, ikkala bo‘lmacha ham, ikkala qorincha ham bir vaqtda qisqarishini tushunish muhim. Yurak bir vaqtning o‘zida ishlaydigan ikkita nasos — o‘ng va chap nasos sifatida ishlaydi. Qon o‘ng bo‘lmachadan o‘ng qorinchaga o‘tadi, so‘ng kislorod olish uchun o‘pkaga haydaladi. O‘pkadan qon chap bo‘lmachaga, keyin chap qorinchaga oqib keladi. U yerdan katta qon aylanish doirasiga haydaladi.

Miokardning qon bilan ta’minlanishi

Yurak devoridagi miokard — samarali ishlashi uchun kislorod va oziq moddalar bilan uzluksiz ta’minlanishi zarur bo‘lgan doimiy ishlovchi mushak. Shu sababli yurak mushagida qisqarayotgan hujayralarga kislorod yetkazib beradigan va chiqindi mahsulotlarni olib ketadigan keng qon tomirlar tarmog‘i mavjud.

Ko‘tariluvchi aortaning tarmoqlari bo‘lgan o‘ng va chap toj (koronar) arteriyalar miokard devorlarini qon bilan ta’minlaydi. Miokarddagi kapillyarlardan o‘tgach, qon yurak (koronar) venalari tizimiga tushadi. Yurak venalarining ko‘pchiligi o‘ng bo‘lmachaga ochiladigan toj sinusiga (sinus coronarius) quyiladi.

Qon

Qon — hayot suyuqligi: u kislorodni o‘pkadan tana to‘qimalariga, karbonat angidridni esa to‘qimalardan o‘pkaga tashiydi. Qon — o‘sish suyuqligi: u hazm qilish natijasida olingan oziq moddalarni va bezlar ishlab chiqargan gormonlarni butun tanaga tarqatadi. Qon — salomatlik suyuqligi: u kasalliklarga qarshi kurashuvchi moddalarni to‘qimalarga, chiqindilarni esa buyraklarga yetkazadi. Tarkibida tirik hujayralar bo‘lgani uchun qon tirikdir. Qizil qon hujayralari (eritrotsitlar) va oq qon hujayralari (leykotsitlar) organizmni oziqlantirish va tozalash uchun javobgar.

Qonsiz inson tanasi ishlashdan to‘xtagan bo‘lardi.

2-rasm. Yurak kameralari va klapanlari: qonning kovak venalardan o'ng bo'limlar orqali o'pkalarga (kichik doira), so'ng chap bo'limlar orqali aortaga yo'li

2-rasm. Yurak kameralari va klapanlari: qonning kovak venalardan o'ng bo'limlar orqali o'pkalarga (kichik doira), so'ng chap bo'limlar orqali aortaga yo'li AIVITA sxemasi.

Mualliflar: National Cancer Institute, SEER Training Modules

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105), общественное достояние. Использован только текст; изображения, логотипы и символика оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Faqat matn ishlatilgan; asl nusxadagi rasmlar, logotiplar va ramzlar ishlatilmagan.

Источник: National Cancer Institute, SEER Training Modules, «Introduction to the Human Body» — https://training.seer.cancer.gov/anatomy/body/. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NCI SEER, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NCI SEER, «Introduction to the Human Body». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NCI SEER, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.