Inson anatomiyasi va fiziologiyasi

Inson anatomiyasi va fiziologiyasiga kirish

Muallif: National Cancer Institute, SEER Training Modules

Shifokorlar bahosi: Shifokorlar hali baho bermagan

Tarjima. Ingliz tilidan tarjima (mashina tarjimasi, shifokor tekshiruvini talab qiladi). AIVITA izohlari kursivda. Tarjimon: AIVITA.

Русская версия

ⓘ Ma’lumot shifokor maslahatini almashtirmaydi. Tashxis va davolashni faqat shifokor belgilaydi.

Oq xalatdagi o'zbekistonlik tibbiyot talabalari yorqin o'quv xonasida anatomik plakat atrofida

Inson tanasi: umumiy ma’lumot

Inson, ehtimol, sayyoramizdagi eng murakkab organizmdir. Har biri o‘z xususiyatiga ega bo‘lgan milliardlab mikroskopik qismlar butun organizm manfaati uchun uyushgan holda birgalikda ishlashini tasavvur qiling. Inson tanasi yagona tuzilma, ammo u to‘rt asosiy turdagi milliardlab kichikroq tuzilmalardan tashkil topgan.

Hujayralar

Hujayralar azaldan hayotni saqlab tura oladigan va o‘zini ko‘paytira oladigan tirik materiyaning eng oddiy birliklari sifatida e’tirof etilgan. Ko‘plab hujayralardan tashkil topgan inson tanasi bitta, yangi urug‘langan hujayradan boshlanadi.

To‘qimalar

To‘qimalar hujayralarga qaraganda biroz murakkabroq birliklardir. Ta’rifga ko‘ra, to‘qima — bir-biriga o‘xshash juda ko‘p hujayralarning majmui bo‘lib, ular orasida turli miqdor va turdagi jonsiz hujayralararo modda bo‘ladi.

A’zolar

A’zolar (organlar) to‘qimalarga qaraganda murakkabroq birliklardir. A’zo — bir necha xil to‘qimalarning shunday joylashgan majmuiki, ular birgalikda maxsus vazifani bajara oladi. Masalan, oshqozon mushak, biriktiruvchi, epitelial va nerv to‘qimalaridan tashkil topgan. Mushak va biriktiruvchi to‘qimalar uning devorini, epitelial va biriktiruvchi to‘qimalar ichki qoplamasini hosil qiladi, nerv to‘qimasi esa ham devori, ham ichki qoplamasi bo‘ylab tarqalgan.

Tizimlar

Tizimlar inson tanasini tashkil etuvchi birliklarning eng murakkabidir. Tizim — turli son va turdagi a’zolarning shunday joylashgan majmuiki, ular birgalikda organizm uchun murakkab vazifalarni bajara oladi. Inson tanasi o‘nta asosiy tizimdan iborat:

  • skelet tizimi;
  • mushak tizimi;
  • nerv tizimi;
  • endokrin tizim;
  • yurak-qon tomir tizimi;
  • limfa tizimi;
  • nafas olish tizimi;
  • hazm qilish tizimi;
  • siydik ajratish tizimi;
  • reproduktiv (jinsiy) tizim.

Anatomik atamalar

Tana tizimlarini batafsilroq o‘rganishga o‘tishdan oldin tana tuzilishini tasvirlash uchun ba’zi foydali atamalarni bilib olish zarur. Bu atamalarni bilish keyingi mavzularni tushunishni ancha osonlashtiradi. Bu yerda uch guruh atama keltirilgan: yo‘nalish atamalari, tana tekisliklari va tana bo‘shliqlari.

Yo‘nalish atamalari

Yo‘nalish atamalari tuzilmalarning tanadagi boshqa tuzilmalar yoki joylarga nisbatan holatini tasvirlaydi.

  • Yuqori (superior) yoki kranial — tananing bosh tomoniga qarab; yuqoriroq (masalan, qo‘l panjasi yuqori muchaning, ya’ni qo‘lning qismi).
  • Pastki (inferior) yoki kaudal — boshdan uzoqlashgan tomonga; pastroq (masalan, oyoq panjasi pastki muchaning, ya’ni oyoqning qismi).
  • Oldingi (anterior) yoki ventral — old tomon (masalan, tizza qopqog‘i oyoqning old tomonida joylashgan).
  • Orqa (posterior) yoki dorsal — orqa tomon (masalan, kuraklar tananing orqa tomonida joylashgan).
  • Medial — tananing o‘rta chizig‘iga yaqinroq (masalan, oyoqning o‘rta barmog‘i oyoq panjasining medial tomonida joylashgan).
  • Lateral — tananing o‘rta chizig‘idan uzoqroq (masalan, oyoqning jimjiloq barmog‘i oyoq panjasining lateral tomonida joylashgan).
  • Proksimal — gavdaga yoki tana qismining boshlanish nuqtasiga yaqinroq yoki eng yaqin (masalan, son suyagining proksimal uchi chanoq suyagi bilan birikadi).
  • Distal — gavdadan yoki tana qismining boshlanish nuqtasidan uzoqroq yoki eng uzoq (masalan, qo‘l panjasi bilakning distal uchida joylashgan).

Tana tekisliklari

1-rasm. Inson tanasining uch asosiy tekisligi

1-rasm. Inson tanasining uch asosiy tekisligi AIVITA sxemasi.

  • Koronal (frontal) tekislik — yon tomondan yon tomonga o‘tadigan vertikal tekislik; tanani yoki uning istalgan qismini old va orqa qismlarga ajratadi.
  • Sagittal tekislik (ingl. lateral plane) — oldindan orqaga o‘tadigan vertikal tekislik; tanani yoki uning istalgan qismini o‘ng va chap tomonlarga ajratadi.
  • Aksial (ko‘ndalang) tekislik — gorizontal tekislik; tanani yoki uning istalgan qismini yuqori va pastki qismlarga ajratadi.
  • Median tekislik — tananing o‘rta chizig‘i orqali o‘tadigan sagittal tekislik; tanani yoki uning istalgan qismini o‘ng va chap yarimlarga ajratadi.

Tana bo‘shliqlari

Tananing bo‘shliqlarida ichki a’zolar joylashgan. Ikki asosiy bo‘shliq ventral va dorsal bo‘shliqlar deb ataladi. Ventral bo‘shliq kattaroq bo‘lib, gumbazsimon nafas mushagi — diafragma uni ikki qismga: ko‘krak bo‘shlig‘i va qorin-chanoq bo‘shlig‘iga ajratadi.

Ko‘krak bo‘shlig‘i. Ventral bo‘shliqning yuqori qismi — ko‘krak bo‘shlig‘ida yurak, o‘pkalar, traxeya, qizilo‘ngach, yirik qon tomirlar va nervlar joylashgan. Ko‘krak bo‘shlig‘i yon tomonlardan qovurg‘alar (qovurg‘a plevrasi bilan qoplangan), pastdan esa diafragma (diafragma plevrasi bilan qoplangan) bilan chegaralangan.

Qorin va chanoq bo‘shlig‘i. Ventral (qorin-chanoq) bo‘shliqning pastki qismini yana ikki qismga — qorin qismi va chanoq qismiga ajratish mumkin. Qorin bo‘shlig‘ida me’da-ichak yo‘lining katta qismi, shuningdek, buyraklar va buyrak usti bezlari joylashgan. Qorin bo‘shlig‘i yuqoridan diafragma, yon tomonlardan tana devori, pastdan esa chanoq bo‘shlig‘i bilan chegaralangan. Chanoq bo‘shlig‘ida siydik-tanosil tizimining katta qismi, shuningdek, to‘g‘ri ichak joylashgan. Chanoq bo‘shlig‘i yuqoridan qorin bo‘shlig‘i, orqadan dumg‘aza suyagi, yon tomonlardan esa chanoq suyaklari bilan chegaralangan.

Dorsal bo‘shliq. Ikki asosiy bo‘shliqning kichigi dorsal bo‘shliq deb ataladi. Nomidan ko‘rinib turibdiki, unda tananing orqa tomoniga yaqinroq joylashgan a’zolar bor. Dorsal bo‘shliqni ham ikki qismga ajratish mumkin: yuqori qismi — kalla suyagi bo‘shlig‘ida bosh miya, pastki qismi — umurtqa kanalida orqa miya joylashgan.

Organizm funksiyalari va hayotiy jarayonlar

Organizm funksiyalari

Organizm funksiyalari — tana tizimlarining fiziologik yoki psixologik funksiyalari. Oxir-oqibat, organizm funksiyalari uning hujayralari funksiyalaridir. Omon qolish — organizmning eng muhim vazifasi. Omon qolish organizmning gomeostazni — ichki muhitining nisbiy doimiylik holatini saqlab turishi yoki tiklashiga bog‘liq.

Bir asrdan ko‘proq vaqt oldin fransuz fiziologi Klod Bernar (1813–1878) ajoyib kuzatuv qilgan. U tana hujayralari faqat ularni o‘rab turgan muhitning harorati, bosimi va kimyoviy tarkibi nisbatan o‘zgarmas bo‘lgandagina sog‘lom holatda yashashini qayd etgan. Keyinroq amerikalik fiziolog Uolter B. Kennon (1871–1945) organizm saqlab turadigan nisbatan doimiy holatlarni gomeostaz deb atashni taklif qilgan. Gomeostaz — zamonaviy fiziologiyaning tayanch tushunchasi. Bu so‘z ikki yunoncha so‘zdan kelib chiqqan: «homeo» — «bir xil» va «stasis» — «turish». Demak, gomeostazning so‘zma-so‘z ma’nosi — «bir xil holatda turish yoki qolish». Biroq Kennon ta’kidlaganidek, gomeostaz doimo aynan bir xil turadigan qotib qolgan, harakatsiz narsani anglatmaydi. Uning so‘zlari bilan aytganda, gomeostaz «o‘zgarishi mumkin bo‘lgan, ammo nisbatan doimiy bo‘lgan holatni anglatadi».

Gomeostaz organizmning ko‘plab faoliyatlarni tinimsiz amalga oshirib turishiga bog‘liq. Uning asosiy faoliyatlari yoki funksiyalari — tashqi muhitdagi o‘zgarishlarga javob berish, muhit va hujayralar o‘rtasida moddalar ayirboshlash, oziq moddalar metabolizmi hamda organizmning barcha xilma-xil faoliyatlarini birlashtirish (integratsiya).

Organizmning ko‘plab funksiyalarini bajarish qobiliyati yillar davomida asta-sekin o‘zgaradi. Umuman olganda, organizm o‘z funksiyalarini hayotning ikki chekkasida — go‘daklik va keksalikda eng yomon bajaradi. Bolalikda organizm funksiyalari asta-sekin tobora samarali va unumli bo‘lib boradi. Kech yetuklik va keksalik davrida buning aksi kuzatiladi: ular asta-sekin samaradorligi va unumdorligini yo‘qotib boradi. Yosh kattalik davrida ular odatda eng yuqori samaradorlik va unumdorlik bilan ishlaydi.

Hayotiy jarayonlar

Barcha tirik organizmlar ularni jonsiz shakllardan ajratib turadigan muayyan xususiyatlarga ega. Hayotning asosiy jarayonlariga uyushganlik, metabolizm, ta’sirchanlik, harakat va ko‘payish kiradi. Hayotning eng murakkab shakli bo‘lgan insonda o‘sish, differensiatsiya, nafas olish, hazm qilish va ajratish kabi qo‘shimcha talablar ham bor. Bu jarayonlarning barchasi o‘zaro bog‘liq. Tananing hech bir qismi — eng kichik hujayradan tortib butun tana tizimigacha — alohida ishlamaydi. Ularning barchasi inson farovonligi va hayotni saqlab qolish uchun nozik muvozanatda birgalikda faoliyat ko‘rsatadi. Saraton kabi kasalliklar va o‘lim bu jarayonlardagi muvozanatning buzilishidir.

Quyida hayotiy jarayonlar qisqacha tavsiflangan.

Uyushganlik (tashkillanish). Tuzilishning barcha darajalarida mehnat taqsimoti mavjud. Har bir tarkibiy qism boshqalar bilan hamkorlikda o‘z vazifasini bajaradi. Hatto bitta hujayra ham butunligi yoki uyushganligini yo‘qotsa, nobud bo‘ladi.

Metabolizm — organizmda sodir bo‘ladigan barcha kimyoviy reaksiyalarni o‘z ichiga olgan keng atama. Metabolizmning bir bosqichi — katabolizm bo‘lib, bunda murakkab moddalar oddiyroq qurilish bloklariga parchalanadi va energiya ajralib chiqadi.

Ta’sirchanlik yoki qo‘zg‘aluvchanlik — ichki yoki tashqi muhitdagi o‘zgarishlarni sezish va ularga javob berish. Bu — ta’sirotni sezish va unga javob qaytarish.

Harakat. Organizmda harakatning ko‘p turlari bor. Hujayra darajasida molekulalar bir joydan boshqa joyga ko‘chadi. Qon tananing bir qismidan boshqasiga oqadi. Diafragma har bir nafas olishda harakatlanadi. Mushak tolalarining qisqarish va shu orqali harakat hosil qilish qobiliyati qisqaruvchanlik deb ataladi.

Ko‘payish. Ko‘pchilik uchun ko‘payish yangi insonning paydo bo‘lishi — chaqaloq tug‘ilishini anglatadi. Shu tariqa organizmning ko‘payishi orqali hayot bir avloddan keyingisiga o‘tadi. Kengroq ma’noda ko‘payish eski hujayralarni almashtirish va tiklash hamda o‘sish uchun yangi hujayralar hosil bo‘lishini ham anglatadi. Bu hujayraviy ko‘payishdir. Ikkalasi ham insoniyatning omon qolishi uchun zarur.

O‘sish — hujayralar sonining ko‘payishi yoki har bir hujayra hajmining kattalashishi hisobiga o‘lchamning ortishi. O‘sish sodir bo‘lishi uchun anabolik jarayonlar katabolik jarayonlarga qaraganda tezroq kechishi kerak.

Differensiatsiya — ixtisoslashmagan hujayralarning o‘ziga xos tuzilish va funksional xususiyatlarga ega ixtisoslashgan hujayralarga aylanadigan rivojlanish jarayoni. Differensiatsiya orqali hujayralar to‘qima va a’zolarga aylanadi.

Nafas olish — hujayralar va tashqi muhit o‘rtasida kislorod va karbonat angidrid almashinuvida ishtirok etadigan barcha jarayonlar. U ventilyatsiya, kislorod va karbonat angidrid diffuziyasi hamda gazlarning qonda tashilishini o‘z ichiga oladi. Hujayraviy nafas olish — hujayraning o‘z metabolizmida kisloroddan foydalanishi va karbonat angidrid ajratishi.

Hazm qilish — iste’mol qilingan murakkab ovqatni qonga so‘rilib, organizm tomonidan foydalanilishi mumkin bo‘lgan oddiy molekulalarga parchalash jarayoni.

Ajratish (ekskretsiya) — hazm qilish va metabolizmning chiqindi mahsulotlarini organizmdan chiqarib tashlash jarayoni. U organizm foydalana olmaydigan qo‘shimcha mahsulotlardan xalos qiladi; ularning ko‘pi zaharli va hayot bilan mos kelmaydi.

Yuqorida tavsiflangan o‘nta hayotiy jarayon insonning omon qolishini ta’minlash uchun yetarli emas. Bu jarayonlardan tashqari hayot tashqi muhitning muayyan fizik omillariga — suv, kislorod, oziq moddalar, issiqlik va bosimga ham bog‘liq.

2-rasm. Inson tanasi bo'shliqlari va ularning bo'limlari

2-rasm. Inson tanasi bo'shliqlari va ularning bo'limlari AIVITA sxemasi.

Mualliflar: National Cancer Institute, SEER Training Modules

Litsenziya: Jamoat mulki

Asos: Работа федерального правительства США (17 U.S.C. §105), общественное достояние. Использован только текст; изображения, логотипы и символика оригинала не используются. / AQSh federal hukumatining asari (17 U.S.C. §105), jamoat mulki. Faqat matn ishlatilgan; asl nusxadagi rasmlar, logotiplar va ramzlar ishlatilmagan.

Источник: National Cancer Institute, SEER Training Modules, «Introduction to the Human Body» — https://training.seer.cancer.gov/anatomy/body/. Общественное достояние (работа правительства США). Перевод выполнен AIVITA; NCI SEER, NIH и правительство США не одобряли этот перевод и не несут за него ответственности. / Manba: NCI SEER, «Introduction to the Human Body». Tarjima AIVITA tomonidan qilingan; NCI SEER, NIH va AQSh hukumati bu tarjimani ma’qullamagan.